نقش ابرشهرها در تمرکز جمعیت جهان: بررسی الگوهای توزیع شهری

تمرکز جمعیت در کشورهای مختلف

بر اساس داده‌های بانک جهانی، تنها ۱۶ درصد از جمعیت کشورهای جهان در بزرگ‌ترین شهر کشور خود ساکن هستند. این آمار حاکی از آن است که در اغلب نقاط دنیا، تمرکز جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی در یک شهر واحد، پدیده‌ای نادر محسوب می‌شود و توزیع پراکنده‌تر، قاعده عمومی است.

پیشتازان تمرکز جمعیت

• سنگاپور: این شهر-کشور، به همراه مناطق ویژه اداری چین، یعنی هنگ‌کنگ و ماکائو، در صدر فهرست کشورهایی با بیشترین تمرکز جمعیت قرار دارند.
• کشورهای وسیع: در مقابل، کشورهایی با وسعت زیاد مانند چین، هند، روسیه و ایالات متحده، کمتر از ۱۰ درصد از جمعیت خود را در بزرگ‌ترین شهرشان جای داده‌اند. این امر نشان‌دهنده توسعه مراکز متعدد جمعیتی و اقتصادی در این کشورها است.

حتی در میان کشورهای هم‌منطقه نیز تفاوت‌های قابل‌توجهی وجود دارد. برای مثال، حدود یک‌پنجم جمعیت بریتانیا، اسپانیا و فرانسه در پایتخت‌ها و بزرگ‌ترین شهرهایشان زندگی می‌کنند، در حالی که جمعیت آلمان و لهستان به‌مراتب پراکنده‌تر در سراسر کشور توزیع شده است.

در اتحادیه اروپا، کشورهای حوزه بالتیک مانند استونی و لتونی با ۴۷ تا ۴۸ درصد جمعیت ساکن در پایتخت‌های تالین و ریگا، بیشترین تمرکز جمعیتی را در این قاره نشان می‌دهند.

توزیع نامتوازن جمعیت در قاره آمریکا

قاره آمریکا، هم در شمال و هم در جنوب، میزبان برخی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان است؛ از سائوپائولو و مکزیکوسیتی در آمریکای لاتین گرفته تا نیویورک و تورنتو در آمریکای شمالی. با این حال، در بسیاری از این کشورها، کلان‌شهرهای گسترده سهم کمتری از جمعیت ملی را نسبت به پایتخت‌های کوچک‌تری مانند لیما (پرو)، آسونسیون (پاراگوئه) یا مونته‌ویدئو (اروگوئه) در خود جای داده‌اند.

تاریخ پس از استقلال در کشورهایی مانند آرژانتین و کلمبیا نیز با چالش‌های مربوط به تمرکزگرایی و تمرکززدایی جمعیت و قدرت همراه بوده است.

مفهوم «شهر نخستی» چیست؟

اصطلاح «شهر نخستی» (Primate City) اولین بار در سال ۱۹۳۹ توسط جغرافی‌دانی به نام مارک جفرسون مطرح شد. او این واژه را برای توصیف شهری به کار برد که «دست‌کم دو برابر شهر دوم از نظر جمعیت بزرگ‌تر باشد و بیش از دو برابر اهمیت داشته باشد.»

پایتخت‌های امروزی مانند الجزیره، پاریس، بانکوک و بوئنوس‌آیرس نمونه‌های کلاسیک شهر نخستی محسوب می‌شوند. این شهرها به عنوان مراکز اصلی اقتصادی، جمعیتی و اجتماعی کشورهای خود عمل می‌کنند.

کشورهایی که دارای شهر نخستی هستند، معمولاً با تمرکز شدید تولید اقتصادی، زیرساخت‌ها و مهاجرت داخلی در یک کلان‌شهر مواجه‌اند. در مقابل، نظام‌های فدرال مانند برزیل، هند و ایالات متحده معمولاً چندین مرکز بزرگ توسعه می‌دهند و نفوذ ملی را میان شهرهای مختلف تقسیم می‌کنند، که به توزیع متعادل‌تر جمعیت و فعالیت‌ها منجر می‌شود.