اسفندیار شهیدی، فیلمبردار برجسته سینما و استاد بی‌بدیل، درگذشت

جامعه هنری ایران در سوگ یکی از قله‌های خود نشست. اسفندیار شهیدی، فیلمبردار کارکشته و استاد بی‌بدیل سینما، پس از تحمل یک دوره بیماری در تاریخ ۲۴ بهمن ماه دار فانی را وداع گفت. خبر درگذشت این هنرمند برجسته، که در چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر نیز مورد تقدیر قرار گرفته بود، موجی از اندوه را در میان اهالی سینما و شاگردانش برانگیخت.

زندگی و تحصیلات استاد شهیدی

اسفندیار شهیدی، متولد تهران، تحصیلات خود را در رشته مهندسی طراحی از دانشکده علم و صنعت تهران به پایان رساند و سپس در رشته فیلمبرداری از کالج ملی فیلم لندن فارغ‌التحصیل شد. او در سال ۱۳۵۸ به ایران بازگشت و پس از درخواست دانشکده صدا و سیما، وارد عرصه آموزش و اصلاح ساختار شد. حضور او به عنوان خبرنگار جنگی در کنار رزمندگان، نگاهش را به جنگ و مردم تغییر داد.

• تحصیلات: مهندسی طراحی (دانشکده علم و صنعت تهران)، فیلمبرداری (کالج ملی فیلم لندن)
• بازگشت به ایران: سال ۱۳۵۸
• فعالیت‌ها: آموزش در دانشکده صدا و سیما، خبرنگار جنگی

فلسفه هنری و نگاه به سینما

شهیدی از سال ۱۳۶۵ به عنوان کارگردان یا فیلمبردار پشت دوربین نشست. او به شدت به زبان تصویر وفادار بود و معتقد بود که وظیفه کارگردان «نشان دادن» مطلب یا موضوع است، نه «گفتن» آن. او بارها تأکید کرده بود که سینمای ایران نباید از بیان بصری فاصله بگیرد و ترجمه صحیح کلمه به تصویر، جوهر سینماست. به باور شهیدی، مخاطب سینما فیلسوفی معمر نیست، بلکه کسی است که برای بهره‌بردن از هنر هفتم به تماشای فیلم می‌آید.

«کسی که بگوید می‌خواهم فلان حرف را در فیلمم بگویم باید پروانه او را باطل کرد. کارگردان باید بگوید می‌خواهم فلان مطلب یا موضوع را نشان بدهم.»

استادی بی‌نظیر در فیلمبرداری

کلاس‌های فیلمبرداری استاد شهیدی، فراتر از یک دوره آموزشی معمول بود. او با تسلطی شگفت‌انگیز بر ساختار چشم انسان و نحوه عملکرد آن در مواجهه با نور، پیوند این دانش را با هنر هفتم به هنرجویانش می‌آموخت. این آموزش‌ها تنها به بیان شباهت‌ها محدود نمی‌شد، بلکه تا عمق زیبایی‌شناسی عدسی پیش می‌رفت.

زیبایی‌شناسی عدسی در سینما

شهیدی، در کنار هنرمندانی چون مازیار پرتو و داریوش مهرجویی، از معدود افرادی در سینمای ایران بود که به دانش استفاده از عدسی‌های گوناگون و ظرایف هنری ترکیب‌بندی، فیلمبرداری و کارگردانی اشراف کامل داشت.

او در کلاس‌های خود، دانشجویان را با ابعاد عمیق فیلمبرداری آشنا می‌کرد و آموزش می‌داد که چگونه از ابتدا تا انتها، آنچه را می‌آموزند، به کار گیرند و صرفاً به حفظ کردن بسپارند.

تربیت نسلی از سینماگران

اسفندیار شهیدی معتقد بود که تجربه کلاس سینما نیازمند دو عنصر اصلی است: استعداد و توسعه سواد بصری و بیان بصری. او سالیان متمادی، تجربیات عملی و کاربردی خود را بی‌دریغ با هنرجویانش به اشتراک می‌گذاشت. کلاس‌های او محلی برای پاسخ به پرسش‌هایی نظیر:

• چگونه یک ایده درخشان را به زبان تصویر روایت کنیم؟
• چگونه کلمه را به تصویر ترجمه کنیم؟
• چگونه با حفظ ایده اصلی فیلم، ریتم و ضرباهنگ را حفظ کنیم؟
• چگونه در عین کثرت نماها، وحدت اثر را حفظ کنیم؟
• چگونه ظرایف زیبایی‌شناسی و ترکیب‌بندی تصویر را رعایت کنیم؟
• چگونه حالات انسانی (شادی یا غم) را با استفاده از نور بازآفرینی کنیم؟

به گفته بایرام فضلی، مدیر فیلمبرداری سینما، شهیدی استادی بود که برای دانشجو و دانش‌آموخته معنای ویژه‌ای قائل بود و با دقت و توجهی بی‌نظیر، شاگردانش را راهنمایی می‌کرد. علی لقمانی نیز تأکید کرد که شهیدی طی سه تا چهار دهه، تأثیر چشمگیری بر فضای آموزشی کشور گذاشت و با شیوه‌های تدریس خلاقانه خود، دانش لازم را به نسل‌های بعدی منتقل کرد.

آثار ماندگار در سینما و تلویزیون

اسفندیار شهیدی فعالیت حرفه‌ای خود را از سال ۱۳۶۵ با فیلمبرداری فیلم «تشکیلات» آغاز کرد. کارنامه هنری او شامل مدیریت فیلمبرداری سریال‌های ماندگاری است که در ذهن مخاطبان ایرانی نقش بسته‌اند:

• سریال‌ها:
• «پس از باران» (۱۳۷۹)
• «خانه‌ای در تاریکی» (۱۳۸۲)
• «او یک فرشته بود» (۱۳۸۴)
• «لبه تاریکی» (۱۳۸۴)
• «رسم عاشقی»
• «میعاد در سپیده‌دم»
• فیلم‌های سینمایی:
• «صخره همیشه سبز»
• «خانه‌ای مثل شهر»
• «ویرانگر»
• کارگردانی:
• فیلم «مرضیه» (با بازی ابوالفضل پورعرب و مهناز اسلامی)

درگذشت اسفندیار شهیدی، ضایعه‌ای بزرگ برای سینمای ایران است. او نه تنها هنرمندی برجسته بود، بلکه استادی دلسوز و متعهد که تمام توان خود را صرف آموختن هنر هفتم و تربیت نسلی از سینماگران کرد. یاد و نامش گرامی باد.