نوسان مصرف و یارانه سوخت‌های صنعتی: ناترازی پنهان در اقتصاد انرژی ایران

نوسانات شدید در مصرف سوخت‌های صنعتی

برخلاف روند نسبتاً صعودی مصرف بنزین و گازوئیل، سوخت‌های غیرحمل‌ونقل، به ویژه نفت‌کوره که عمدتاً در نیروگاه‌ها و صنایع سنگین به کار می‌رود، در دهه ۱۳۹۰ با نوسانات شدیدی مواجه بوده است. مصرف نفت‌کوره از حدود ۲۸ میلیارد لیتر در سال ۱۳۹۰ و ۱۳۹۲، روندی کاهشی را در پیش گرفت و در سال ۱۳۹۷ به ۵ میلیارد لیتر سقوط کرد.

این کاهش چشمگیر در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ نیز با حدود ۷ میلیارد لیتر ادامه یافت، اما در سال ۱۴۰۱ به ۲۲.۵ میلیارد لیتر و در سال ۱۴۰۲ به ۲۶ میلیارد لیتر جهش کرد. در سال ۱۴۰۳ نیز مصرف نفت‌کوره با ۱۲.۵ میلیارد لیتر در سطح قابل توجهی باقی ماند.

در همین دوره، مصرف نفت سفید و گاز مایع روندی نزولی و کنترل‌شده‌تر را تجربه کرده است. این کاهش عمدتاً نتیجه توسعه شبکه گازرسانی و تغییر الگوی تأمین انرژی در بخش‌های خانگی و صنعتی بوده است. این تحولات نشان می‌دهد که مصرف سوخت‌های صنعتی بیش از آنکه تابعی از رشد پایدار تقاضا باشد، تحت تأثیر ناترازی گاز، محدودیت‌های تأمین و تصمیمات مدیریتی در بخش انرژی قرار دارد.

کاهش چشمگیر یارانه پنهان سوخت‌های صنعتی

یارانه دلاری سوخت‌های غیرحمل‌ونقل نیز در ابتدای دهه ۱۳۹۰ در سطوح دو رقمی قرار داشت، اما در سال‌های اخیر به طور قابل توجهی کاهش یافته است.

• در سال ۱۳۹۰، مجموع یارانه نفت‌کوره، نفت سفید و گاز مایع حدود ۱۱.۷ میلیارد دلار بود.
• این رقم در سال ۱۳۹۱ به اوج خود رسید و با مجموع حدود ۱۴.۸ میلیارد دلار ثبت شد.
• در سال ۱۳۹۲ نیز یارانه در محدوده ۱۳.۴ میلیارد دلار باقی ماند.

اما از سال ۱۳۹۳، روند کاهشی آغاز شد و مجموع یارانه در سال ۱۳۹۳ به ۸.۱ میلیارد دلار و در سال ۱۳۹۴ به ۳.۴ میلیارد دلار سقوط کرد. در سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۹، این رقم عمدتاً در بازه ۲.۷ تا ۴.۱ میلیارد دلار نوسان داشت. در سال ۱۴۰۱، مجموع یارانه به حدود ۲.۶ میلیارد دلار رسید و در سال ۱۴۰۲ به ۲ میلیارد دلار کاهش یافت. در سال ۱۴۰۳ نیز با ثبت حدود ۱.۲ میلیارد دلار برای نفت‌کوره، ۰.۵ میلیارد دلار برای نفت سفید و ۰.۵ میلیارد دلار برای گاز مایع، مجموع یارانه به حدود ۲.۲ میلیارد دلار رسیده است.

این روند نشان‌دهنده کاهش سهم سوخت‌های صنعتی از بار مالی یارانه انرژی در سال‌های اخیر است، هرچند نوسانات مصرف همچنان ادامه دارد.

ناترازی پنهان انرژی؛ چالش ساختاری

بررسی روند مصرف و یارانه سوخت‌ها نشان می‌دهد که مسئله اصلی این سوخت‌ها فراتر از صرفاً سطح عددی یارانه است و به ساختار تأمین انرژی در کشور بازمی‌گردد. کاهش مجموع یارانه از حدود ۱۴-۱۵ میلیارد دلار به ۲-۳ میلیارد دلار، در کنار نوسان شدید مصرف نفت‌کوره (از ۵ میلیارد لیتر در ۱۳۹۷ تا ۲۶ میلیارد لیتر در ۱۴۰۲)، بیانگر یک ناپایداری ساختاری در بخش انرژی است.

افزایش مصرف نفت‌کوره در برخی سال‌ها عمدتاً نتیجه محدودیت در تأمین گاز نیروگاه‌ها و صنایع بوده است؛ به بیان دیگر، تغییر ترکیب سوخت نه الزاماً به دلیل مزیت اقتصادی، بلکه به‌دلیل ناترازی در عرضه انرژی رخ داده است.

این الگو نشان می‌دهد که حتی با کاهش نسبی یارانه دلاری، چالش اصلی در بخش صنعتی انرژی پابرجاست. بدون اصلاح تدریجی قیمت‌ها، ارتقای بهره‌وری و مدیریت متوازن عرضه و تقاضا، یارانه صنعتی همچنان می‌تواند به یک ناترازی پنهان در اقتصاد انرژی تبدیل شود؛ ناترازی‌ای که آثار آن فراتر از ارقام دلاری سالانه است و به کارایی کل اقتصاد گره خورده است.