نیک لیزن؛ مردی که بانک ۲۳۰ ساله برینگز را به قیمت یک پوند فروخت

بانکی که گمان می‌کرد جاودانه است

بانک برینگز (Barings Bank) که در سال ۱۷۶۲ تأسیس شد، با بیش از ۲۳۰ سال سابقه، نمادی از ثبات و اعتبار در دنیای مالی بریتانیا بود. این بانک توانسته بود از فراز و نشیب‌های تاریخی بی‌شماری چون جنگ‌های جهانی، ظهور و سقوط امپراتوری‌ها، انقلاب‌ها و بحران‌های اقتصادی جان سالم به در ببرد. مشتریان آن از اشراف، خاندان‌های سلطنتی و دولت‌ها بودند و نامش به تنهایی برای جذب سرمایه کافی بود. اما همین اعتبار تاریخی، در دهه‌های پایانی قرن بیستم، به جای آنکه سپر دفاعی باشد، به نقطه‌ضعف تبدیل شد. در دورانی که بانکداری جهانی وارد عصر جدیدی با ابزارهای مشتقه، معاملات آتی و بازارهای شبانه‌روزی شده بود، برینگز همچنان با منطق قرن نوزدهم، بر پایه اعتماد شخصی و سلسله‌مراتب مبهم اداره می‌شد و سیستم‌های کنترل ریسک آن بسیار ناکارآمد بودند.

نیک لیزن: جاه‌طلبی بدون ترمز

نیک لیزن، جوانی از طبقه متوسط با اعتمادبه‌نفس بالا اما بدون دستاورد تحصیلی چشمگیر، مسیر حرفه‌ای خود را در بانک مدرن مورگان استنلی آغاز کرد. او در سال ۱۹۸۹، پس از رد درخواست ارتقا به جایگاه معامله‌گر، استعفا داد و به دنبال رؤیاهایش به بانک برینگز پیوست؛ بانکی که به اعتراف خودش، پیش از آن حتی نامش را هم نشنیده بود. لیزن با ورود به برینگز، تفاوت فاحش آن را با مورگان استنلی درک کرد؛ محیطی قدیمی با رویه‌هایی که بوی قرن نوزدهم را می‌دادند. او که در روابط اجتماعی سرد و محاسبه‌گر بود، به سرعت توانست با پیدا کردن نزدیک به ۱۰۰ میلیون پوند از پول‌های گمشده بانک در جاکارتا، به چهره‌ای محبوب نزد مدیران تبدیل شود. موفقیت‌های اولیه او منجر به پیشنهاد تأسیس و مدیریت واحد معاملات آتی در سنگاپور شد، مأموریتی که لیزن آن را فرصتی برای بازتعریف جایگاهش می‌دید.

خلأ نظارتی و تولد حساب مخفی ۸۸۸۸۸

در سنگاپور، واحد تازه‌تأسیس معاملات آتی بدون ساختار جاافتاده و سیستم‌های کنترل چندلایه، از صفر ساخته شد. این خلأ، فرصتی طلایی برای لیزن بود. اما بانک برینگز، در مستی از موفقیت‌های اولیه لیزن، یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات تاریخش را مرتکب شد: دادن هر دو مسئولیت معامله‌گری و ثبت حساب‌ها به یک نفر. این ترکیب، زمینه‌ساز فاجعه‌ای شد که در راه بود. اواخر سال ۱۹۹۲، تیم کم‌تجربه لیزن دچار اشتباهات معاملاتی مکرر شد و ضررهای زیادی به بار آورد. لیزن که نمی‌خواست به شکست اعتراف کند، تصمیم گرفت این زیان‌ها را موقتاً در یک حساب مخفی به شماره ۸۸۸۸۸ پنهان کند. این حساب که از دید مدیران لندن کاملاً پنهان ماند، نه برای حذف زیان، بلکه برای به تعویق انداختن مواجهه با آن ساخته شد.

«زندگی با این دروغ خیلی آسان بود. من فکر می‌کردم نهایتاً دو روز دوام می‌آورم. اما وقتی دیدم بعد از دو روز هیچ‌کس متوجه چیزی نشد، با خودم گفتم چه کسی می‌گوید بعد از ۲۰۰ روز یا ۱۰۰۰ روز متوجه خواهند شد؟» – نیک لیزن

مدیران لندنی که لیزن را در حال فتح بازارهای آسیا می‌دانستند، بدون هیچ راستی‌آزمایی، مبالغ کلانی را برای پوشش معاملات مشتریان خیالی به حساب او واریز می‌کردند. سیستم به جای نظارت، فقط اعتماد کرد و زیان‌های واقعی لیزن در سنگاپور به شکل سودهای کاغذی در دفترکل لندن ثبت می‌شد.

• پنهان‌کاری اولیه: زیان‌های حساب ۸۸۸۸۸ تا پایان سال ۱۹۹۲ به ۴ میلیون پوند رسید.
• قمار جنون‌آمیز: لیزن با خرید صدها قرارداد آتی دیگر، توانست تا جولای ۱۹۹۳ تمام ضررهایش را جبران کند.
• توهم شکست‌ناپذیری: این موفقیت تصادفی، لیزن را دچار توهم نابغه بودن و دور زدن سیستم کرد.

هشدارهایی که نادیده گرفته شدند

با وجود هشدارهایی مانند عدم پرداخت کارمزد توسط مشتریان خیالی لیزن، حسابرسان اعزامی از لندن در جولای ۱۹۹۳ هیچ تخلفی پیدا نکردند، زیرا اسناد واقعی را بررسی نمی‌کردند. تا پایان سال ۱۹۹۳، زیان حساب مخفی لیزن به ۹۴ میلیون پوند و در سال ۱۹۹۴ به ۱۶۰ میلیون پوند رسید. لیزن برای جبران، معاملاتی صوری با قیمت‌های تخفیف‌خورده انجام می‌داد تا سودهای کاغذی بسازد. در دسامبر ۱۹۹۴، برینگز او را به عنوان قهرمانی که ۲۸ میلیون پوند سودآورده بود، به کنفرانسی در نیویورک فرستاد. تا پایان سال ۱۹۹۴، ۷۵ درصد از کل سرمایه برینگز، معادل ۳۳۰ میلیون پوند، در دست لیزن در سنگاپور بود.

زلزله کوبه و پایان قمار

در ژانویه ۱۹۹۵، لیزن با اطمینان از ثبات بازار ژاپن، تمام دارایی‌هایش را روی آن شرط‌بندی کرد. اما در ساعت ۵:۴۶ صبح روز ۱۷ ژانویه، زلزله ویرانگر کوبه رخ داد و بازار سهام نیکی ژاپن کاملاً فروریخت. لیزن در اوج استیصال، آخرین و بزرگ‌ترین قمار زندگی‌اش را انجام داد و هزاران قرارداد دیگر خرید تا به تنهایی بازار سهام ژاپن را بالا نگه دارد؛ قماری احمقانه که تنها در یک روز، ۵۰ میلیون پوند دیگر ضرر روی دستش گذاشت.

در اوج این فاجعه، حسابرسان اختلافی ۵۰ میلیون پوندی را کشف کردند. لیزن با جعل یک سند وام بانکی با قیچی و چسب و ارسال آن با فکس خانگی که حتی بالای برگه «از طرف نیک و لیزا» چاپ شده بود، سعی در پوشاندن این خلأ داشت. اما در کمال ناباوری، حسابرسان بانک برینگز این سند مضحک را به عنوان مدرکی رسمی پذیرفتند.

فروپاشی نهایی و پیامدها

در ۱۷ فوریه ۱۹۹۵، سرانجام پنهان‌کاری‌های لیزن توسط یک کارمند دفتری ساده در سنگاپور فاش شد. لیزن با عجله به همراه همسرش لیزا به مالزی گریخت. با ناپدید شدن او، مدیران لندنی توانستند وارد سیستم او در سنگاپور شوند و با فاجعه‌ای ورای تصور مواجه شدند. زیان‌های لیزن به عدد نجومی ۸۳۰ میلیون پوند (بیش از ۲ میلیارد دلار امروزی) رسیده بود. بانک مرکزی بریتانیا از کمک به برینگز خودداری کرد و این غول مالی به قیمت نمادین تنها یک پوند به بانک هلندی ING فروخته شد.

نیک لیزن در ۲۰ نوامبر ۱۹۹۵ در آلمان دستگیر و به سنگاپور مسترد شد. دادگاه او را به اتهام فریب حسابرسان و کلاهبرداری به شش سال و نیم زندان محکوم کرد، هرچند پس از چهار سال به دلیل رفتار خوب آزاد شد. لیزن پس از دستگیری، تمام تقصیرها را به گردن سیستم انداخت و اظهار داشت: «آن‌ها احمق بودند. تجارت را نمی‌فهمیدند و اصلاً جایگاهشان آنجا نبود.» دادگاه نیز تا حدی این نظرات را پذیرفت و نهادهای نظارتی اشاره کردند که چنین حجم تقلب بدون خلأ جدی در کنترل ریسک ممکن نبود.

امروز، بانک برینگز تنها نامی در کتاب‌های مدیریت بحران و اقتصاد است و به عنوان هشداری کلاسیک از خطای ساختاری تدریس می‌شود؛ داستانی که نشان می‌دهد چگونه یک فرد، با وجود پنهان‌کاری و جعل اسناد، توانست در سیستمی با نظارت ضعیف، یکی از قدیمی‌ترین و معتبرترین موسسات مالی جهان را به نابودی بکشاند.