بوریس نمتسوف؛ جانشین فکری یلتسین که قربانی بازگشت استبداد شد

گذار روسیه از دموکراسی به دیکتاتوری

کتاب «جانشین» به بررسی دقیق گذار روسیه از کمونیسم شوروی به دموکراسی و سپس سقوط دوباره آن به ورطه دیکتاتوری می‌پردازد. این کتاب با طرح این پرسش هولناک که اگر یلتسین به جای افسر سابق کا.گ.ب (پوتین) بر انتخاب نمتسوف پافشاری می‌کرد، امروز روسیه و جهان در چه نقطه‌ای قرار داشتند، ذهن خواننده را به چالش می‌کشد.

نمتسوف همچنان قهرمان بسیاری از روس‌هاست. کتاب فیشمن، یکی از برجسته‌ترین روزنامه‌نگاران مستقل روسیه، که اندکی پس از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، به سرعت به اثری پرفروش بدل گشت. فیشمن پیش‌تر نیز مستندی پرمخاطب درباره نمتسوف ساخته بود که نشان از اهمیت این شخصیت در حافظه تاریخی روسیه دارد.

بوریس نمتسوف: از فیزیکدان تا چهره‌ای مردمی

بوریس نمتسوف در سال ۱۹۵۷ در شهر سوچی، کنار دریای سیاه، متولد شد و در نیژنی نووگورود (۴۰۰ کیلومتری شرق مسکو) رشد یافت. او در رشته فیزیک تحصیل کرد و ورودش به عرصه سیاست کاملاً تصادفی بود؛ نمتسوف برای دفاع از مادرش که به ساخت نیروگاه هسته‌ای در شهرش اعتراض داشت، وارد فعالیت‌های سیاسی شد.

نمتسوف در عرصه سیاست، چهره‌ای خلاق و مردمی بود. در سال ۱۹۹۰، زمانی که هنوز سایه کمونیسم بر سر روسیه سنگینی می‌کرد، در انتخابات ملی شرکت کرد. سبک مبارزاتی او متمایز بود:

• او برخلاف رقبای صاحب‌قدرت، با خودروی ساده «مسکویچ» به دیدار مردم می‌رفت.
• در مناظره‌های تلویزیونی، به جای کت و شلوار رسمی، پلیور دوستی به تن می‌کرد.
• شعار انتخاباتی او این بود: «هیچ وعده‌ای نمی‌دهم، جز یک چیز، دروغ نخواهم گفت.»

یلتسین به سرعت به این چهره جوان و کاریزماتیک علاقه‌مند شد، به ویژه پس از آنکه نمتسوف در جریان کودتای نافرجام ۱۹۹۱ در کنار او ایستاد. نمتسوف به سرعت به فرماندار نیژنی نووگورود منصوب شد و در آنجا نخستین برنامه‌های خصوصی‌سازی در روسیه را آغاز کرد. او با گسترش شبکه‌های جاده‌ای و مخابراتی، کنار گذاشتن مدیران فاسد و حمایت از رسانه‌های مستقل، استان تحت مدیریتش را به نمونه‌ای از روسیه نوین بدل کرد. نمتسوف که با رأی مردم دوباره انتخاب شد، به چهره‌ای جهانی و محبوب تبدیل گشت و یلتسین در سال ۱۹۹۴ او را رئیس‌جمهور آینده روسیه نامید.

پاشنه آشیل چهره محبوب روس‌ها و ظهور پوتین

دعوت یلتسین از نمتسوف به مسکو، نقطه عطفی در مسیر سیاسی او بود. نمتسوف با شوخ‌طبعی و جسارت خود، در پایتخت دشمنان زیادی پیدا کرد. فرمان او مبنی بر استفاده مسئولان دولتی از خودروهای «ولگا» به جای خودروهای خارجی، به دلیل بی‌کیفیتی ولگاها و خراب شدن یکی از آن‌ها در راه مراسمی رسمی، مایه تمسخر او شد.

مشکلات جدی‌تر از فروپاشی اقتصادی دولت یلتسین آغاز شد: اعتصابات کارگران معدن، سقوط قیمت نفت و در پی آن، ورشکستگی دولت در سال ۱۹۹۸. استعفای نمتسوف در این شرایط، خلأیی ایجاد کرد که مسیر را برای پدیده‌ای کاملاً متفاوت باز کرد: ولادیمیر پوتین.

پوتین، شخصیتی درون‌گرا، سرد و حسابگر بود؛ در مقابل نمتسوف برون‌گرا، بلندقد، پرشور و مردمی. یکی خواستار عشق مردم بود، دیگری تشنه ترس و اطاعت. یکی دموکراسی را برگزید، دیگری قدرت مطلق را.

با وجود هشدارهای برخی از اطرافیان یلتسین درباره گذشته امنیتی پوتین، کسی وسعت نفوذ آینده او را پیش‌بینی نکرد. خوش‌شانسی نیز همراه پوتین بود: قیمت نفت از ۱۸ دلار در سال ۱۹۹۹ به ۱۳۰ دلار در ۲۰۰۸ رسید و روس‌ها برای نخستین‌بار احساس کردند ثروتمند هستند. پوتین در مهار نخبگان منطقه‌ای و جمع‌آوری ابزار قدرت مهارت داشت. او در دوران جنگ دوم چچن با لحن تند و قاطعش دل مردم خسته از هرج‌ومرج را به دست آورد و گروه‌های قدرت در روسیه او را گزینه‌ای قابل‌تحمل قلمداد کردند.

بازگشت استبداد و سرنوشت نمتسوف

ظهور پوتین، آغاز سقوط لیبرال‌ها بود. در اواخر دهه نود، الیگارش‌هایی چون بوریس برزوسکی و ولادیمیر گوسینسکی با بهره‌گیری از رسانه‌هایشان، به تخریب نمتسوف پرداختند، زیرا او حاضر به اعطای امتیاز و نفوذ به آن‌ها نبود. پوتین اما کمک برزوسکی را پذیرفت و پس از به قدرت رسیدن، او را از میان برداشت. ثروتمندان روس گمان می‌کردند دوران حکمرانی فردی به پایان رسیده است؛ اما با حذف نمتسوف و امثال او، آخرین مانع بر سر بازگشت استبداد نیز از میان رفت.

در سال‌های پایانی زندگی، نمتسوف بار دیگر به سیاست بازگشت، این بار به عنوان نماینده پارلمان محلی یاروسلاول، شهری در شمال شرقی مسکو. نارضایتی از حکومت پوتین رو به افزایش بود و نمتسوف بار دیگر مأموریتی تازه یافته بود. اما تقدیر اجازه نداد. چند ماه پس از الحاق کریمه و شعله‌ور شدن جنگ در شرق اوکراین، نمتسوف در تلویزیون زنده، پوتین را به تندی «دیوانه» خواند. چندی بعد، یک گروه از چچن، برای جلب رضایت «تزار»، او را مقابل کرملین به گلوله بستند.

روسیه، همواره زادگاه مستبدان و فرمان‌بردارانشان بوده است؛ اما در کنار آنان، مردان و زنانی نیز برخاسته‌اند که با شجاعتی خارق‌العاده در برابر ظلم ایستاده‌اند. نمتسوف باخت، اما می‌توانست پیروز باشد. او—همانند آلکسی ناوالنی، که با افشای فساد جنبشی از مردم را به تحرک واداشت—کشته شد، چون خطرناک بود.