شبکه ملی اطلاعات: چالش‌ها و فرصت‌ها در مواجهه با محدودیت‌های اینترنتی

تفکیک ضعف طراحی از مدیریت اجرایی

محمدمهدی حبیبی، فعال برجسته حوزه فضای مجازی، در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر، بر لزوم تفکیک میان ضعف در طراحی شبکه و ضعف در مدیریت اجرایی برای قضاوت منصفانه تأکید کرد. وی معتقد است که بخش قابل توجهی از مشکلات اخیر، نه به دلیل فقدان زیرساخت‌ها، بلکه ناشی از بهره‌برداری ناکارآمد و ناقص از ظرفیت‌های موجود بوده است. از جمله این موارد می‌توان به قطع گسترده دسترسی حتی به برخی پیام‌رسان‌های بومی و یا روش‌های حضوری و صف‌محور برای تخصیص اینترنت به کسب‌وکارهای نیازمند اشاره کرد که با اصول مدیریت هوشمند و کارآمد همخوانی ندارد.

گلوگاه‌های مغفول: موتور جست‌وجو و زیرساخت توسعه

این کارشناس، نبود یک موتور جست‌وجوی ملی کارآمد را یکی از مهم‌ترین خلأهای شبکه ملی اطلاعات می‌داند. به گفته او، این حلقه حیاتی باید اتصال کاربران را به خدمات داخلی تسهیل کند؛ در غیاب آن، بسیاری از سرویس‌های بومی، عملاً برای کاربران «قابل مشاهده» نبودند. همچنین، تأمین پایدار مخازن نرم‌افزاری و ابزارهای مورد نیاز توسعه‌دهندگان، از دیگر ضعف‌های جدی است که در زمان محدودیت ابزارهای دورزدن تحریم، فشار مضاعفی را بر تولیدکنندگان داخلی وارد کرده است.

«دسترسی مدیریت‌شده و قانونی به برخی سرویس‌های خارجی تحریمی، به‌ویژه با رشد ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، به یک ضرورت تبدیل شده است. بخش قابل‌توجهی از تقاضا برای استفاده از ابزارهای عبور از محدودیت‌ها، نه برای نقض مقررات داخلی بلکه برای دسترسی به خدمات علمی و تجاری تحریمی شکل گرفته است.»

حبیبی تأکید می‌کند که پیش‌بینی نکردن سازوکار رسمی برای این نیاز، هزینه‌های اکوسیستم را به طور فزاینده‌ای افزایش داده است.

نقاط قوتی که کمتر دیده شدند

با وجود انتقادات، حبیبی به بلوغ نسبی و پیشرفت چشمگیر برخی خدمات داخلی نیز اشاره کرد. وی اظهار داشت که تنوع سکوهای بومی در حوزه‌های پرداخت، بانکداری، تجارت الکترونیکی، حمل‌ونقل و گردشگری، نشان‌دهنده پیشرفت معنادار زیست‌بوم خدمات داخلی نسبت به سال‌های گذشته است. همچنین، پیام‌رسان‌های بومی امروز از نظر ظرفیت عملیاتی و پایداری، با وضعیت سال ۱۳۹۷ قابل مقایسه نیستند و میلیون‌ها کاربر فعال روزانه دارند.

بر اساس برآوردهای این فعال حوزه فناوری، شبکه ملی اطلاعات حدود ۶۰ درصد پیشرفت داشته است که از نظر کارشناسی نیز رقمی نزدیک به واقعیت محسوب می‌شود. با این حال، وی تصریح کرد که تکمیل حلقه‌های راهبردی نظیر موتور جست‌وجو، زیرساخت‌های پشتیبان توسعه‌دهندگان و سازوکارهای دسترسی اضطراری، پیش‌شرط لازم برای تبدیل این شبکه به پایه‌ای برای تاب‌آوری دیجیتال است. در غیر این صورت، هر بحران جدید می‌تواند مجدداً شکاف میان «ظرفیت موجود» و «تجربه کاربر» را آشکار سازد.