تحلیل ضریب نفوذ بورس در اقتصاد ایران: از جهش بی‌سابقه تا عقب‌نشینی تاریخی

نفوذ بورس در اقتصاد ایران: از صعود تا سقوط

نسبت‌های مورد بررسی نشان می‌دهند که ضریب نفوذ بورس در اقتصاد ایران، به‌ویژه در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹، جهشی چشم‌گیر داشت. در سال ۱۳۹۹ حتی ارزش معاملات دلاری بورس تهران از کل نقدینگی دلاری کشور فراتر رفت و رکوردی بی‌سابقه رقم خورد. اما متاسفانه، نبود زیرساخت‌های لازم و مدیریت ناکارآمد باعث شد ریزش تاریخی بازار رخ دهد و اعتماد سرمایه‌گذاران به بورس کاهش یابد.

جریان نقدینگی دوباره از بورس روی گرداند و راه بازارهای موازی را در پیش گرفت. بورس تنها بازاری است که می‌تواند میزبان پول‌های سنگین باشد بدون آنکه فشار تورمی قابل‌توجهی به بدنه اقتصاد وارد شود، اما سوءمدیریت سیاستگذاران باعث شد این ظرفیت از دست برود و ضریب نفوذ بورس از سال ۱۳۹۹ به تدریج کاهش یابد.

تصویر بورس در سال‌های مختلف

سال ۱۳۹۵: سهم ناچیز از نقدینگی

در سال ۱۳۹۵، حجم نقدینگی کشور ۱۲۵۳ هزار‌میلیارد تومان بود و ارزش معاملات بازار سهام به ۵۰ هزار‌میلیارد تومان رسید. این به معنای آن است که بورس تنها حدود ۴ درصد از نقدینگی کشور را در گردش خود دیده است. سهمی که حتی در سال‌های عادی هم ناچیز به نظر می‌رسد. در مقیاس دلاری نیز، نقدینگی حدود ۳۳۴‌میلیارد دلار و ارزش معاملات ۱۳.۹‌میلیارد دلار بود که نسبت ۴.۲ درصدی معاملات به نقدینگی را نشان می‌دهد. این ارقام حاکی از عمق پایین بازار سهام و بازتاب تورم و افزایش قیمت‌ها در رشد شاخص بود.

سال ۱۳۹۶: سقوط سهم بورس

سال ۱۳۹۶ نشان داد که فاصله بورس تهران با نقدینگی کشور بیشتر شده است. حجم نقدینگی به ۱۵۳۰ هزار‌میلیارد تومان رسید، اما ارزش معاملات بورس تنها ۴۴ هزار‌میلیارد تومان بود. نسبت معاملات به نقدینگی ریالی به ۲.۹ درصد کاهش یافت و در مقیاس دلاری نیز این نسبت ۳.۵ درصد ثبت شد. افزایش نرخ سود بانکی، کاهش جذابیت بازار و ابهام‌های سیاستی از عوامل هدایت نقدینگی به سمت سپرده‌های بانکی و دیگر بازارها بودند.

سال ۱۳۹۷: بازگشت به میدان نقدینگی

سال ۱۳۹۷ نقطه عطفی در رابطه بورس با نقدینگی بود. حجم نقدینگی به ۱۸۸۳ هزار‌میلیارد تومان رسید و ارزش معاملات بورس تهران ۱۵۵ هزار‌میلیارد تومان ثبت شد. نسبت معاملات به نقدینگی به ۸.۲ درصد افزایش یافت که نشان‌دهنده بازگشت بخشی از جریان واقعی پول به بازار سهام است. در مقیاس دلاری نیز، نسبت معاملات به نقدینگی به ۹.۴ درصد رسید که نشان می‌دهد این جهش صرفاً اسمی و ناشی از تورم نبوده است. کاهش نرخ سود بانکی و بهبود اعتماد سرمایه‌گذاران از عوامل اصلی این تغییر بودند.

سال ۱۳۹۸: سهم بورس چهار برابر شد

سال ۱۳۹۸ رابطه بورس با نقدینگی را متحول کرد. حجم نقدینگی به ۲۴۷۲ همت رسید و ارزش معاملات بورس تهران ۶۲۸ هزار‌میلیارد تومان ثبت شد. نسبت ارزش معاملات به نقدینگی به ۲۵.۴ درصد جهش کرد. در مقیاس دلاری نیز، نسبت ۲۹ درصد نشان می‌دهد که بازار سهام سهم بالایی از نقدینگی را جذب کرده است. این جهش نشان‌دهنده ورود پول واقعی و عمق‌گیری بازار بود.

سال ۱۳۹۹: ورود بی‌سابقه سرمایه‌های حقیقی

سال ۱۳۹۹ نقطه عطف بی‌سابقه‌ای در تاریخ بورس ایران رقم زد. حجم نقدینگی کشور ۳۴۷۶ همت بود، اما ارزش معاملات بورس تهران به ۳۳۷۱ هزار‌میلیارد تومان جهش یافت. نسبت معاملات بورس به نقدینگی کشور به ۹۷ درصد رسید! در مقیاس دلاری نیز، ارزش معاملات بورس ۱۵۵ میلیارد دلار در مقابل ۱۴۵ میلیارد دلار نقدینگی کل کشور ثبت شد که نسبت بیش از ۱۰۷ درصد را نشان می‌دهد. این ارقام به معنای جابه‌جایی سریع و مکرر پول در بازار سهام است، نه ورود همه پول کشور. افزایش جذابیت بازار و اعتماد سرمایه‌گذاران حقیقی از عوامل اصلی این جهش بودند.

سال ۱۴۰۰: عقب‌نشینی بورس پس از ریزش تاریخی

سال ۱۴۰۰ نمایشی از اثر ریزش تاریخی سال ۱۳۹۹ بر بورس بود. نقدینگی کل کشور به ۴۸۳۲ هزار‌میلیارد تومان رسیده بود، اما ارزش معاملات بورس تهران به ۱۱۳۸ همت کاهش یافت. نسبت معاملات به نقدینگی به ۲۳.۵ درصد رسید. در مقیاس دلاری نیز، نسبت ۲۳.۴ درصد کاهش سهم بورس از جریان نقدینگی را نشان می‌دهد. ریزش سال قبل و از بین رفتن اعتماد تازه‌واردان از عوامل اصلی این عقب‌نشینی بودند.

سال ۱۴۰۱: دوگانگی در سهم بورس

سال ۱۴۰۱ نمایشی از دوگانگی در روند بورس بود. حجم نقدینگی کشور به ۶۳۳۸ هزار‌میلیارد تومان رسید، اما ارزش معاملات بورس تهران تنها ۱۱۹۱ هزار‌میلیارد تومان ثبت شد. نسبت ریالی معاملات به نقدینگی ۱۸.۸ درصد بود. با این حال، تحلیل دلاری چشم‌انداز متفاوتی ارائه می‌دهد؛ نسبت دلاری ۲۵ درصد نشان می‌دهد که بورس در مقیاس ارزی نقدشوندگی قابل توجهی داشته است.

سال ۱۴۰۲: بازگشت نسبی بورس

سال ۱۴۰۲ ادامه روند افزایش نقدینگی را نشان داد و حجم کل اقتصاد به ۷۸۷۷ هزار‌میلیارد تومان رسید. ارزش معاملات بورس تهران به ۱۷۵۸ هزار‌میلیارد تومان افزایش یافت و نسبت ریالی معاملات به نقدینگی به ۲۲ درصد رسید. این رشد نشان‌دهنده شتاب گرفتن گردش نقدینگی در بازار سهام و بازگشت تدریجی اعتماد سرمایه‌گذاران بود. در مقیاس دلاری نیز، نسبت ۲۶ درصد نشان می‌دهد که سرعت گردش پول در بورس نسبت به سال قبل بیشتر شده است.

سال ۱۴۰۳: پایان موج بازسازی بورس

سال ۱۴۰۳ آخرین سالی است که داده‌های نقدینگی کامل توسط بانک مرکزی منتشر شده است. حجم نقدینگی اقتصاد ایران به ۱۰۱۶۶ هزار‌میلیارد تومان رسید، اما ارزش معاملات بورس تهران تنها ۱۴۰۷ هزار‌میلیارد تومان بود. نسبت ریالی معاملات به نقدینگی ۱۳.۸ درصد ثبت شد که کاهش قابل‌توجهی نسبت به سال ۱۴۰۲ نشان می‌دهد. در مقیاس دلاری نیز، نسبت معاملات به نقدینگی ۱۸.۹ درصد بود که حاکی از کاهش پایدار نبودن روند افزایشی سال قبل است. محدودیت‌های ساختاری و کاهش جذابیت نسبی سرمایه‌گذاری از عوامل اصلی این کاهش بودند.