تأخیر در توسعه میدان آزادگان: چالش‌های ۱۱.۵ میلیارد دلاری و کاهش سهم ایران

اهمیت میادین مشترک و عامل زمان

میدان آزادگان در منطقه استراتژیک غرب کارون و در مجاورت میدان مجنون عراق قرار گرفته است. در میادین مشترک نفتی، زمان یک عامل تعیین‌کننده حیاتی است؛ هرگونه تأخیر در توسعه و بهره‌برداری می‌تواند به افزایش برداشت طرف مقابل منجر شود. این یک اصل فنی اثبات‌شده در مهندسی مخازن است که بر اساس آن، هر کشوری که با فشارافزایی و برنامه‌ریزی حفاری پیشرفته‌تر عمل کند، ضریب برداشت بالاتری از مخزن مشترک خواهد داشت.

قرارداد ۱۱.۵ میلیارد دلاری؛ امید و چالش‌های اجرا

در اسفند ماه ۱۴۰۲، قرارداد توسعه یکپارچه میدان آزادگان به ارزش چشمگیر ۱۱.۵ میلیارد دلار به امضا رسید. این قرارداد امیدواری‌ها را برای جهش تولید نفت و تقویت تراز ارزی کشور افزایش داد. اما متأسفانه، روند اجرایی این پروژه با کندی قابل توجهی مواجه شده است. کارشناسان معتقدند که چالش اصلی نه در رقم قرارداد، بلکه در ساختار اجرایی و نحوه تأمین مالی آن نهفته است.

در پنجم آذر ماه ۱۴۰۴، جلسه‌ای با حضور مسعود پزشکیان برگزار شد که در آن ضرب‌الاجلی برای تعیین تکلیف پروژه و پایان دادن به تعلل‌ها تعیین گردید. با گذشت بیش از دو ماه از آن تاریخ، آورده اولیه ۸۰۰ میلیون دلاری کنسرسیوم مالی هنوز تأمین نشده و قرارداد به صورت مشروط تنفیذ شده است. این وضعیت نشانه‌ای از آغاز عملیات گسترده و مؤثر در میدان آزادگان به دست نمی‌دهد.

چالش ساختاری: مرز تأمین مالی و مدیریت فنی

برخی از کارشناسان حوزه انرژی بر این باورند که چالش اصلی در واگذاری راهبری پروژه به کنسرسیومی با محوریت بانک‌ها ریشه دارد. بانک‌ها عمدتاً مأموریت تأمین مالی را بر عهده دارند، در حالی که توسعه یک میدان مشترک نفتی، به ویژه میدانی با پیچیدگی‌های فنی آزادگان، مستلزم مدیریت تخصصی در حوزه‌هایی نظیر مهندسی مخزن، حفاری افقی، طراحی چاه‌های تزریقی، مدیریت فشار و بهینه‌سازی ضریب بازیافت است.

این کارشناسان هشدار می‌دهند که واگذاری تصمیم‌گیری‌های فنی به بازیگران غیرتخصصی می‌تواند ریسک پروژه را به شدت افزایش دهد. احمد زراعتکار، معاون برنامه‌ریزی وزیر نفت، پیش‌تر اعلام کرده بود که با ورود رئیس‌جمهور، موانع اجرای طرح افزایش تولید تا سقف ۵۰۰ هزار بشکه در روز برطرف شده و اجرای آن با سرعت ادامه دارد. وی یادآور شد که تولید این میدان پس از جنگ تحمیلی از صفر آغاز شد و اکنون با وجود تحریم‌ها به حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار بشکه در روز رسیده است.

زراعتکار همچنین تأکید کرد که در ۱۵ ماه اخیر، با راه‌اندازی واحد بهره‌برداری سایت آزادگان توسط شرکت‌ها و منابع داخلی، افزایش تولید محقق شده است؛ پروژه‌ای که پیش‌تر قرار بود توسط شرکت‌های خارجی اجرا شود.

تجربه عراق و الگوی شرکت‌های E&P

در الگوهای جهانی، شرکت‌های اکتشاف و تولید (E&P) محور اصلی توسعه میادین بزرگ نفتی هستند. به عنوان مثال، در میدان مجنون عراق، دولت این کشور در سال ۲۰۰۹ قرارداد توسعه را به کنسرسیومی متشکل از Royal Dutch Shell و Petronas واگذار کرد که ظرفیت تولید را به حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز رساند. همچنین، در سال ۲۰۲۵ چارچوب همکاری با ExxonMobil برای ارتقای بهره‌وری امضا شد و هدف‌گذاری برای افزایش ظرفیت به بیش از ۶۰۰ هزار بشکه در روز تا سال ۲۰۳۰ دنبال می‌شود. این مسیر توسعه بر پایه تخصص فنی و برنامه‌ریزی دقیق حفاری تعریف شده است.

ظرفیت داخلی و ضرورت تصمیم‌گیری قاطع

ایران نیز تجربه موفق توسعه فازهای میدان گازی پارس جنوبی را پس از خروج شرکت‌های خارجی دارد که با تکیه بر توان شرکت‌های داخلی E&P رقم خورد. اجرای عملیات حفاری، ساخت سکوها و راه‌اندازی تأسیسات فراساحلی در شرایط تحریم، از جمله دستاوردهای این تجربه است.

حسینی، کارشناس انرژی، تأکید کرده است که پروژه ۱۱.۵ میلیارد دلاری آزادگان نیازمند راهبری فنی متمرکز است. تأمین مالی اگرچه شرط لازم برای اجرای طرح است، اما شرط کافی محسوب نمی‌شود. در صورت عدم تأمین آورده اولیه، عملیات توسعه آغاز نخواهد شد و در نتیجه افزایش تولید و تحقق ظرفیت بالقوه به تعویق می‌افتد؛ تأخیری که می‌تواند به از دست رفتن درآمدهای ارزی قابل‌توجهی منجر شود.

تصمیم‌گیری قاطع و بازگشت به ساختار تخصص‌محور می‌تواند روند توسعه میدان آزادگان را تسریع کند. شفاف‌سازی مرز میان تأمین مالی و مدیریت فنی، ضرورتی انکارناپذیر است. میدان آزادگان برای دستیابی به ظرفیت هدف، نیازمند مدیریت مهندسی و عملیاتی منسجم است؛ در غیر این صورت، شکاف میان تولید فعلی و ظرفیت بالقوه عمیق‌تر شده و سهم ایران از بزرگ‌ترین مخزن مشترک نفتی کشور کاهش خواهد یافت.