حفاری‌های غیرمجاز در لرستان؛ تخریب هویت و تاریخ یک ملت

لرستان؛ بهشت باستان‌شناسان، هدف سودجویان

وجود آثار شاخصی چون قلعه فلک‌الافلاک در خرم‌آباد، ده‌ها تپه باستانی، غارهای پیشاتاریخی و گورستان‌های کهن، لرستان را به یکی از مهم‌ترین قطب‌های باستان‌شناسی کشور تبدیل کرده است. اما همین ظرفیت تاریخی عظیم، به دلیل ضعف نظارت، فقر اقتصادی در برخی مناطق و گسترش باورهای عامیانه درباره «گنج‌های مدفون»، زمینه‌ساز رشد حفاری‌های شبانه و مخفیانه شده است.

حفاری غیرمجاز معمولاً بدون دانش علمی و تخصصی انجام می‌شود. افراد با دستگاه‌های فلزیاب، بیل مکانیکی یا حتی ابزارهای ساده به جان تپه‌های تاریخی می‌افتند. نتیجه این اقدامات، تخریب غیرقابل بازگشت لایه‌های باستان‌شناسی است؛ لایه‌هایی که هر کدام به مثابه صفحه‌ای از کتاب تاریخ این سرزمین هستند و با تخریبشان، روایت علمی گذشته برای همیشه از بین می‌رود و بخشی از حافظه جمعی ملت نابود می‌شود.

گنج‌یابی؛ افسانه‌ای که ویران می‌کند

در بسیاری از روستاهای لرستان، داستان‌هایی درباره دفینه‌های پادشاهان، طلسم‌ها و نشانه‌های رمزی دهان‌به‌دهان می‌چرخد. سودجویان با سوءاستفاده از این باورها، افراد ساده‌دل را به حفاری در زمین‌های کشاورزی، دامنه‌های کوه‌ها و حتی محوطه‌های ثبت‌شده تاریخی ترغیب می‌کنند.

اما واقعیت این است که بیشتر این روایت‌ها پایه علمی ندارند. آنچه گاهی اوقات یافت می‌شود، اشیای تاریخی پراکنده‌ای است که بدون مستندسازی علمی، ارزش پژوهشی خود را از دست می‌دهد و اغلب نیز سر از بازارهای قاچاق درمی‌آورد و به خارج از کشور منتقل می‌شود.

پیامدهای فرهنگی و اجتماعی حفاری‌های غیرمجاز

یک شهروند لرستانی در این باره می‌گوید: «من بارها داستان غارت گنج‌ها را از بزرگان شنیده‌ام. لرستان استانی پر از غار و اماکن تاریخی است که بارها مورد هجوم حفاران غیرمجاز قرار گرفته است. این امر آسیب زیادی به گردشگری استان زده است، به‌خصوص مفرغ‌هایی که اصالت کهنی در استان داشته‌اند، الان دیگر تقریباً موجود نیستند و خیلی‌ها ثروت‌های هنگفتی با فروش گنج به دست آورده‌اند.»

هر شیء تاریخی تنها در بستر کشف خود معنا دارد. وقتی از زمین جدا می‌شود، بخشی از اطلاعات حیاتی آن برای همیشه نابود می‌شود. اشیای کشف‌شده معمولاً از طریق دلالان به خارج از کشور منتقل می‌شوند و هویت فرهنگی کشور را از آن سلب می‌کنند.

خطرات و آسیب‌های جانبی

• درگیری‌های محلی: رقابت بر سر کشف گنج و تقسیم آن منجر به نزاع‌های خونین می‌شود.
• کلاهبرداری‌های گسترده: افراد سودجو با وعده گنج‌های افسانه‌ای، مردم را فریب می‌دهند.
• حوادث مرگبار: ریزش زمین یا انفجار مواد دست‌ساز در حین حفاری، جان افراد را به خطر می‌اندازد.

تخریب محوطه‌های تاریخی به معنای از دست دادن ظرفیت‌های گردشگری پایدار است که می‌تواند موتور محرکه توسعه اقتصادی منطقه باشد.

قوانین و چالش‌های حفاظت

بر اساس قوانین میراث فرهنگی ایران، هرگونه حفاری به قصد کشف آثار تاریخی بدون مجوز رسمی جرم محسوب می‌شود و مجازات حبس، جریمه نقدی و ضبط ابزار و اشیای مکشوفه را در پی دارد. با این حال، گستردگی محوطه‌های تاریخی در لرستان و کمبود نیروهای حفاظتی، کار نظارت و مقابله با این پدیده را دشوار کرده است.

حفاری‌های غیرمجاز در لرستان تنها کندن خاک نیست؛ بلکه کندن ریشه‌های هویت یک ملت است. هر تپه تاریخی که تخریب می‌شود، بخشی از حافظه جمعی ایرانیان را با خود می‌برد. مقابله با این پدیده شوم، نیازمند عزم ملی، آگاهی عمومی و مشارکت فعال مردم محلی است. اگر میراث فرهنگی را سرمایه‌ای مشترک و گرانبها بدانیم، حفاظت از آن نه وظیفه‌ای اداری، بلکه مسئولیتی همگانی و ملی خواهد بود.