مسجد جامع عتیق اصفهان: بحران رطوبت و فرصت کاوش لایه‌های کهن

مطالبه جامعه باستان‌شناسی: کاوش همزمان با اصلاح زیرساخت

پس از تشکیل جلسه اضطراری مدیریت بحران و آغاز عملیات جمع‌آوری کف‌فرش‌ها و اصلاح مسیر فاضلاب، جامعه باستان‌شناسی مطالبه‌ای جدی را مطرح کرده است. این مطالبه تأکید دارد که همزمان با هرگونه گودبرداری و اصلاح زیرساخت، کاوش و مستندسازی علمی نیز باید انجام شود تا فرصت بی‌نظیر پیش‌آمده از دست نرود. گذرهای اطراف مسجد جامع صرفاً معابر شهری نیستند، بلکه بخشی از یک تپه باستانی و میدانگاه تاریخی‌اند که لایه‌های چند هزار ساله تاریخ اصفهان را در خود جای داده‌اند.

علیرضا جعفری زند، باستان‌شناس، در این باره می‌گوید: «اصفهان کهن زیر پای ماست؛ شهری که در طول تاریخ هرگز نمرده و پیوسته تجدید حیات شده است. این ویژگی باعث شده لایه‌های متعدد تاریخی در زیر بافت فعلی شهر انباشته شود، به‌ویژه در محدوده‌هایی مانند مسجد جامع که بر فراز یک تپه باستانی شکل گرفته است.»

وی اختلاف تراز ورودی مسجد جامع و پله‌های آن را نشانه‌ای روشن از انباشت لایه‌های تاریخی می‌داند و تأکید می‌کند که باید با این محدوده به عنوان یک تپه باستانی نگریست، نه صرفاً یک بنای تاریخی منفرد.

اهمیت کاوش‌های نظام‌مند

جعفری زند با یادآوری فعالیت هیأت‌های ایتالیایی در دهه ۶۰ میلادی و ادامه کاوش‌ها تا سال ۱۳۵۷ در داخل مسجد، اشاره می‌کند که پیرامون مسجد جامع هرگز کاوش نظام‌مند و گسترده‌ای انجام نشده است. وی تأکید دارد که اصلاح شبکه آب و فاضلاب فرصتی استثنایی برای لایه‌نگاری علمی در گذرهای پیرامونی است و نباید این فرصت با نظارت صوری یا گزارش سرهم‌بندی‌شده از دست برود. او همچنین حضور یک باستان‌شناس متخصص و آشنا به بافت تاریخی برای ثبت دقیق داده‌ها را ضروری می‌داند.

• گمانه‌زنی‌های هدفمند: جعفری زند توضیح می‌دهد که منظور او حفاری گسترده و انسداد معابر نیست، بلکه انجام گمانه‌زنی‌های هدفمند در همان عرض ترانشه‌های لوله‌گذاری (حدود یک متر) است.
• همزمانی پروژه‌ها: او تجربه‌های پیشین خود در خیابان‌های پرتردد را شاهدی بر امکان همزمانی پروژه‌های عمرانی و کاوش باستان‌شناسی می‌داند.
• تبعات بین‌المللی: جعفری زند هشدار می‌دهد که بی‌توجهی به لایه‌های باستانی پیرامون این اثر ثبت جهانی می‌تواند تبعات بین‌المللی نیز داشته باشد.

لایه‌های ساسانی در عمق چهار متری: هشدار درباره تکرار اشتباهات

محسن جاوری، باستان‌شناس و مسئول تیم کاوش‌های پیشین در میدان عتیق و مسجد جامع، با نگاهی انتقادی به سوابق مداخلات شهری، به تعرض حریم بسیاری از آثار تاریخی در دهه‌های گذشته اشاره می‌کند. وی تجربه کاوش سال ۱۳۸۳ در محدوده میدان عتیق را یادآور می‌شود که در آن تا عمق چهار متر و شصت سانتی‌متر لایه‌های باستانی مستند شد. حتی زیر گنبد نظام‌الملک نیز لایه‌هایی از دوره ساسانی شناسایی شده است.

جاوری تأکید می‌کند: «در محدوده گذرهای پیرامونی مسجد جامع، داده‌های باستان‌شناسی تا عمق نزدیک پنج متر نیز قابل انتظار است و ادعای نبود لایه‌های مهم در عمق کمتر از یک و نیم متر، ساده‌سازی خطرناکی است.»

او اصلاح شبکه فاضلاب را ضرورتی فوری می‌داند اما تصریح می‌کند که این اقدام باید با کاوش علمی همراه باشد و با تأمین اعتبار مناسب و انتخاب تیم متخصص صورت گیرد. تکرار بحران رطوبت پس از دو دهه نشان می‌دهد که راه‌حل‌های پیشین پایدار نبوده‌اند. جاوری پیشنهاد می‌دهد مسیر شبکه فاضلاب در قالب یک طرح جامع، از مجاورت مستقیم مسجد جامع خارج و به مسیر ایمن‌تری منتقل شود. همچنین ایجاد و اصلاح ناکش‌ها و زهکش‌های پیرامونی و بهره‌گیری از سیستم‌های پیشرفته خشک‌سازی اروپایی را ضروری می‌داند.

نظارت میراث فرهنگی: ضرورت حضور نگاه تخصصی

سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی استان اصفهان، بر ضرورت حضور نگاه تخصصی باستان‌شناسی در روند اصلاح گذرهای پیرامونی مسجد جامع عتیق اصفهان تأکید دارد. وی بیان می‌کند که در جلسات اخیر با دستگاه‌های اجرایی، موضوع نظارت و ملاحظات باستان‌شناسی مورد توجه قرار گرفته و یکی از همکاران حوزه باستان‌شناسی نیز در این جلسات حضور داشته است.

• مداخلات تأسیساتی: سیدالعسگری اشاره می‌کند که محدوده گذر جنوبی طی سال‌های گذشته بارها دچار مداخلات تأسیساتی شده و در عمق حدود یک تا دو متر، شبکه‌ای متراکم از لوله‌های آب، فاضلاب، گاز، برق و مخابرات ایجاد شده است.
• حضور کارشناسان: پایگاه جهانی مسجد جامع و کارشناسان میراث فرهنگی از ابتدا در محل حاضر بوده و روند کار را رصد کرده‌اند تا در صورت مشاهده هرگونه نشانه تاریخی، اقدامات لازم انجام شود.
• طرح مدیریت مجموعه: طرح مدیریت این مجموعه که به تصویب شورای برنامه‌ریزی استان رسیده، وظایف دستگاه‌ها را در قبال حفاظت، ساماندهی و هرگونه مداخله عمرانی تعیین کرده است.

وی خاطرنشان می‌کند که اصلاح شبکه تأسیسات نباید صرفاً به رفع یک بحران مقطعی محدود شود، بلکه باید در چارچوب یک نگاه جامع به حفاظت از عرصه و حریم تاریخی انجام گیرد. اولویت فوری، رفع منبع رطوبت است، اما رعایت ضوابط میراثی و حضور کارشناسان مرتبط در تمام مراحل، جزء اصول قطعی اداره‌کل میراث فرهنگی استان است.

فرصتی که شاید تکرار نشود

اجماعی کم‌سابقه میان باستان‌شناسان و مدیران میراث فرهنگی درباره اهمیت محدوده پیرامونی مسجد جامع وجود دارد. اختلاف‌ها نه بر سر ضرورت کاوش، بلکه بر سر چگونگی و میزان جدیت آن است. بحران رطوبت، زنگ خطری بود که ضعف هماهنگی و انباشت مداخلات غیرهمگون در حریم یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی کشور را آشکار کرد.

کارشناسان تأکید دارند که با یک مدیریت یکپارچه می‌توان از هر متر گودبرداری برای مستندسازی لایه‌ها استفاده کرد؛ بی‌آنکه پروژه عمرانی متوقف شود یا نارضایتی گسترده‌ای ایجاد کند. نحوه مواجهه با این فرصت در اصفهان، که خود را پایتخت فرهنگ و تمدن ایران می‌داند، می‌تواند معیاری برای سنجش میزان بلوغ مدیریت میراث باشد. مسجد جامع عتیق تنها یک بنای مذهبی نیست؛ کتابی سنگی از تحولات معماری و شهرسازی ایران است که هر لایه خاک پیرامونش می‌تواند فصلی تازه به این کتاب بیفزاید.

اکنون نگاه‌ها به اصفهان دوخته شده است؛ شهری که تاریخش زیر پای رهگذران جاری است و هر تصمیم امروز می‌تواند یا پرده‌ای دیگر از گذشته را کنار بزند یا برای همیشه آن را مدفون کند.