شبکه ملی اطلاعات: نه جایگزین اینترنت است و نه بدون ۱۱۰۰ همت تکمیل می‌شود

معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، با رد قاطعانه این تصور که شبکه ملی اطلاعات می‌تواند جایگزین اینترنت شود، تأکید کرد که در صورت قطع اینترنت، حتی این شبکه نیز در کوتاه‌مدت از کار خواهد افتاد و بیش از یک یا دو هفته دوام نخواهد آورد. او همچنین از نیاز به سرمایه‌گذاری هنگفت ۱۱۰۰ همت برای توسعه کامل این شبکه خبر داد.

تبیین ماهیت و چالش‌های شبکه ملی اطلاعات

«وحید یزدانیان»، معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، در نشست خبری اخیر خود به تشریح آخرین وضعیت، ابهامات و چالش‌های پیش روی شبکه ملی اطلاعات پرداخت. وی در این نشست، ضمن ارائه تعریفی دقیق از «هست‌ها» و «نیست‌های» این شبکه، به انتقادات جدی از نظام فیلترینگ فعلی، بودجه مورد نیاز برای تکمیل پروژه و لزوم جلب اعتماد بخش خصوصی و کاربران اشاره کرد.

شبکه ملی اطلاعات چیست؟ تعاریف وزارت ارتباطات

یزدانیان شبکه ملی اطلاعات را بر اساس دیدگاه وزارت ارتباطات، با ویژگی‌های زیر تعریف کرد:

• سرعت و پایداری: شبکه‌ای پرسرعت، ایمن‌تر و پایدارتر نسبت به شبکه‌های دیگر.
• توسعه با بخش خصوصی: شبکه‌ای توسعه‌یافته با استفاده از ظرفیت بخش خصوصی.
• تلفیق زیست‌بوم‌ها: شبکه‌ای حاصل از تلفیق زیست‌بوم‌های فضای مجازی برای ارائه خدمات.
• مردم‌نهاد و اقتصادی: شبکه‌ای مردم‌نهاد با جایگاه کلیدی در اقتصاد دیجیتال که نیازهای آحاد مردم را تأمین می‌کند.
• فناوری‌های نوین: شبکه‌ای مبتنی بر برترین فناوری‌های زیرساختی با مشابهت‌های جهانی.

شبکه ملی اطلاعات بدون اینترنت: یک «مهمل»

یزدانیان با تأکید بر ماهیت خنثی و غیرسیاسی شبکه ملی اطلاعات، تصریح کرد که این شبکه نه برای رفع مشکلات فرهنگی و سیاسی است و نه می‌تواند جایگزین اینترنت شود. وی اظهارات مبنی بر بی‌نیازی به اینترنت با وجود شبکه ملی اطلاعات را «مهمل» خواند و گفت: «وقتی ما می‌گوییم یک سری زیست‌بوم داریم که بدون اینترنت امکان وجود ندارند، این که بگویند به اینترنت نیاز نداریم مهمل است و هیچ آدم عاقلی سمت این نگاه نمی‌رود.»

او افزود که در زمان قطع اینترنت، بیشترین تقاضا برای دسترسی به آن از سوی ارائه‌دهندگان خدمات در شبکه ملی اطلاعات بوده است، زیرا توسعه نرم‌افزارها و به‌روزرسانی کدهای امنیتی به اینترنت وابسته است. در صورت عدم دسترسی جهانی، پلتفرم‌های داخلی نیز نمی‌توانند زنجیره ارزش خود را حفظ کنند و در معرض تهدیدات امنیتی قرار می‌گیرند.

توسعه شبکه ملی اطلاعات با اجبار میسر نیست

معاون وزیر ارتباطات همچنین برداشت‌های نادرست از شبکه ملی اطلاعات را رد کرد:

• عدم اتکا به اجبار: «اینکه گمان شود شبکه ملی اطلاعات شبکه‌های حاکمیتی است و با اجبار باید همه را روی آن آورد، رویکرد درستی نیست. این شبکه باید آنقدر جذابیت داشته باشد که مردم خودشان به آن مراجعه کنند.»
• عدم وابستگی به بودجه دولتی: این شبکه نمی‌تواند متکی به بودجه دولتی باشد، زیرا هم بودجه دولت محدود است و هم شائبه حاکمیتی بودن شبکه را ایجاد می‌کند. لذا جلب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی ضروری است.
• عدم مصونیت مطلق: این شبکه مطلقاً آسیب‌های سایر شبکه‌ها را ندارد. «ماهیت شبکه اقتضا می‌کند که همیشه احتمال نقص امنیتی وجود داشته باشد. این که گروهی گمان می‌کنند با وجود شبکه ملی اطلاعات هم در زمینه امنیت و هم مسائل فرهنگی و اجتماعی صیانت می‌شود، اصلاً چنین برداشتی درست نیست.»
• شبکه زمان بحران نیست: این شبکه باید در زمان‌های غیربحران نیز خدمات مورد نیاز را به مردم ارائه کند.

پیام‌رسان‌ها و جویشگرهای بومی: مکمل، نه جایگزین

یزدانیان با اذعان به نقدهایی درباره کارایی پیام‌رسان‌ها و جویشگرهای بومی، تأکید کرد که این محصولات نباید در شرایط بحرانی مانند قطع اینترنت قضاوت شوند. او بیان کرد: «ما ابزاری را می‌خواهیم در اختیار قرار دهیم که اولویت‌های آن با حوزه فرهنگی ایران تطابق بیشتری داشته باشد، نه اینکه جایگزینی برای گوگل یا پیام‌رسان‌های مطرح خارجی داشته باشد.»

وی از برنامه ارائه خدمات دولتی و اجرایی بر روی پیام‌رسان‌های داخلی خبر داد و گفت که حمایت از این پیام‌رسان‌ها ادامه خواهد یافت. یزدانیان همچنین پذیرفت که انحرافاتی در توسعه این پلتفرم‌ها رخ داده است و در کوتاه‌مدت از نظر اقتصادی نمی‌توانند درآمدزا و جایگزین گوگل باشند. طبق آمار، حدود ۲۰ میلیون نفر از پیام‌رسان‌های داخلی استفاده می‌کنند.

نیاز به ۱۱۰۰ همت سرمایه‌گذاری و چالش فیلترینگ

سرمایه‌گذاری عظیم برای تکمیل شبکه

بر اساس ارزیابی معاونت برنامه‌ریزی وزارت ارتباطات، برای تکمیل شبکه ملی اطلاعات، حدود ۳۵۰ همت سرمایه‌گذاری دولتی و ۷۵۰ همت سرمایه‌گذاری خصوصی نیاز است. یزدانیان اشاره کرد که تا کنون تنها حدود ۱۰ درصد از این مبلغ به طور مستقیم توسط دولت سرمایه‌گذاری شده است.

فیلترینگ: «ترافیک کثیف» و «بازار سیاه»

یزدانیان با صراحت از مشکلات نظام فعلی فیلترینگ انتقاد کرد: «ما معتقدیم نظام فیلترینگ ایرادات بسیاری دارد و ترافیک آلوده‌ای را به سمت زیرساخت هدایت می‌کند. این مسئله برای مدیریت شبکه مشکل ایجاد می‌کند و حس بدی هم به کاربر می‌دهد.» او فیلترینگ را عامل ایجاد «بازار سیاه» و درآمدزایی برای عده‌ای خاص دانست و پیشنهاد داد که بخشی از فیلترینگ به کاربران نهایی و خانواده‌ها واگذار شود تا از طریق ابزارهایی مانند کنترل والدین (Parental Control) اعمال محدودیت صورت گیرد.

وی همچنین از توسعه قطب مراکز داده در اصفهان و مشهد برای خروج ترافیک شبکه از قطبیت خبر داد و بر ضرورت فراهم‌آوری زیرساخت‌های لازم برای مراکز داده پیام‌رسان‌های داخلی تأکید کرد.

اعتماد عمومی: مهم‌ترین چالش و مسیر آینده

جلب اعتماد، کلید توسعه شبکه

یزدانیان «اعتماد» را مهم‌ترین چالش پیش روی شبکه ملی اطلاعات دانست و گفت: «قطعاً بودجه‌های دولتی کفاف توسعه این شبکه را نخواهد داد و نیاز به حضور بخش خصوصی داریم. اما اگر به سرمایه‌گذار بگویید در شبکه‌ای سرمایه‌گذاری کن که کاربر به آن اعتماد ندارد، قطعاً سرمایه‌گذاری نخواهد کرد. بنابراین باید اعتماد ملی را جلب کنیم تا زمینه حضور برای سرمایه‌گذار فراهم شود.»

او تنها دو مسیر برای توسعه شبکه ملی اطلاعات متصور شد: «یا مسیر حاکمیتی اجباری با بودجه دولتی، یا شبکه‌ای با تعاریفی که گفتم با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی. ما بر این باوریم که مسیر اول منجر به شکست خواهد بود.»

بازنگری شاخص‌ها و مسئولیت‌های مغفول

یزدانیان از آغاز بازنگری در شاخص‌های شبکه ملی اطلاعات در مرکز ملی فضای مجازی خبر داد. وی با اشاره به پایان اعتبار سند معماری و طرح کلان شبکه ملی اطلاعات که دو ساله بوده، بر ضرورت به‌روزرسانی آن با فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی و ۵G تأکید کرد.

او همچنین در پاسخ به انتقادات درباره عدم تکمیل شبکه ملی اطلاعات، به مسئولیت دستگاه‌های دیگر در لایه‌های مختلف این شبکه اشاره کرد. یزدانیان توضیح داد که از چهار لایه شبکه، دو لایه پایینی (زیرساخت و خدمات) مرتبط با وزارت ارتباطات است و ۵۳ اقدام کلیدی با مسئولیت دستگاه‌های دیگر مشخص شده است. وی تأکید کرد که عدم تحقق در بخش‌هایی مانند گوشی بومی، سیستم عامل داخلی و بومی‌سازی خدمات و تجهیزات، مربوط به مسئولیت دستگاه‌های دیگر است و وزارت ارتباطات صرفاً به آنها کمک می‌کند.