تشدید حفاظت از سمندر لرستان؛ جواهری در معرض خطر

سمندر لرستان، جواهری بومی و منحصر به فرد از دامنه‌های زاگرس، با نقش و نگار چشم‌نواز و زیستگاهی محدود، این روزها بیش از پیش نیازمند توجه و حفاظت است. این دوزیست کوچک که به دلیل خال‌های قرمز-نارنجی بر زمینه سیاه خود شهرت دارد، با تهدیدات جدی از جمله قاچاق و تخریب زیستگاه مواجه است که بقای آن را به خطر انداخته است.

ویژگی‌های ظاهری و زیستگاهی سمندر لرستان

سمندر لرستان، گونه‌ای دوزیست با بدنی نسبتاً کوچک، معمولاً بین ۱۲ تا ۱۴ سانتی‌متر طول دارد. آنچه این گونه را از سایرین متمایز می‌کند، نقش و نگار خال‌های قرمز-نارنجی درخشان روی زمینه‌ای سیاه است. شکم آن اغلب روشن‌تر و به رنگ نارنجی متمایل است. این تضاد رنگی نه تنها به جذابیت بصری آن می‌افزاید، بلکه در طبیعت کارکرد هشداردهنده برای شکارچیان نیز دارد. پوست سمندر لرستان صاف و مرطوب است و مانند دیگر دوزیستان، بخشی از تنفس از طریق پوست انجام می‌شود.

این گونه بومی دامنه‌های سنگی و چشمه‌سارهای سرد و شفاف زاگرس است. زیستگاه‌های آن معمولاً شامل چشمه‌ها و جویبارهای کوهستانی با آب سرد و جاری، شکاف‌های سنگی و حفره‌های مرطوب اطراف آب، و ارتفاعات با پوشش گیاهی نیمه‌مرطوب می‌شود. پراکنش بسیار محدود سمندر لرستان در چند دره و حوضه آبریز مشخص، سبب شده است که هر تغییر کوچک در محیط، جمعیت‌های آن را به شدت تحت تأثیر قرار دهد.

چرخه زندگی سمندر لرستان

دوزیست بودن: سمندر لرستان بخشی از زندگی خود را در آب و بخشی دیگر را در خشکی می‌گذراند.
تخم‌گذاری: تخم‌گذاری در آب‌های کم‌عمق و آرام چشمه‌ها انجام می‌شود.
لاروها: لاروها آبزی بوده و با آبشش‌های خارجی تنفس می‌کنند.
بلوغ: پس از دگردیسی، به شکل بالغ درمی‌آیند و بیشتر وقت خود را در خشکی مرطوب اطراف آب سپری می‌کنند، اما برای تولیدمثل به آب بازمی‌گردند.
تغذیه: تغذیه آنها شامل حشرات کوچک، لاروها و بی‌مهرگان ریز است.

تشدید اقدامات حفاظتی در زیستگاه‌های حساس

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان لرستان از تشدید برنامه‌های حفاظتی در زیستگاه‌های حساس سمندر لرستانی در ایام پایانی سال خبر داد. کامران فرمان‌پور در این خصوص بیان کرد: «با توجه به نزدیک شدن به ایام پایانی سال و جهت جلوگیری از قاچاق گونه ارزشمند و اندمیک سمندر لرستانی توسط افراد سودجو، اقدامات حفاظتی ویژه در زیستگاه‌های حساس این گونه توسط نیروهای یگان حفاظت محیط زیست استان اجرا خواهد شد.»

مهمترین اقدامات حفاظتی

راه‌اندازی پاسگاه محیط‌بانی فصلی در مسیر کول چپ واقع در منطقه حفاظت شده شادابکوه و سایر زیستگاه‌ها.
گشت و کنترل مداوم در سطح زیستگاه‌های این گونه نادر با استفاده از پتانسیل نیروهای محیط‌بان استان.
تشدید نظارت بر ورود و خروج تورهای گردشگری به زیستگاه‌های سمندر.
همکاری و هماهنگی با نیروهای انتظامی و جوامع محلی.
ایجاد پاسگاه‌های سیار محیط‌بانی در مناطق و زیستگاه‌های حساس سمندر لرستانی به ویژه در منطقه «کول چپ».
تشدید گشت و کنترل شبانه‌روزی و نظارت مستمر توسط مأموران اجرایی یگان حفاظت محیط‌زیست استان.

فرمان‌پور تأکید کرد که سمندر لرستانی جزو ذخایر ژنتیکی کشور و میراث جهانی محسوب می‌شود. وی ضمن هشدار به سودجویان و متخلفین زیست‌محیطی مبنی بر ممنوعیت خرید و فروش حیات وحش، از برخورد قاطع نیروهای یگان حفاظت محیط زیست استان با هرگونه اقدام تهدیدکننده این گونه ارزشمند، خصوصاً در ایام پایانی سال خبر داد.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان لرستان همچنین بر مشارکت جوامع محلی در راستای حفظ و حفاظت از این گونه تأکید کرد و اظهار داشت: «سنگینی این مسئولیت بر دوش اهالی و ساکنان بومی در این مناطق است که انتظار می‌رود تا حد ممکن حفاظت مشارکتی و اجرای برنامه‌های فرهنگی و آموزشی، کمک‌حال محیط زیست و طبیعت باشند تا بتوانیم حافظ خوبی برای محیط زیست و طبیعت باشیم.»

تهدیدات پیش روی سمندر لرستان

سمندر لرستان در فهرست گونه‌های در معرض خطر قرار دارد. مهم‌ترین تهدیدات بقای این گونه عبارتند از:

تخریب و خشک‌شدن چشمه‌ها: ناشی از برداشت بی‌رویه آب.
آلودگی منابع آبی.
قاچاق و جمع‌آوری غیرقانونی: برای تجارت حیوانات خانگی.
تغییرات اقلیمی و کاهش بارش‌ها.

به دلیل پراکنش بسیار محدود، هر فشار انسانی می‌تواند پیامدهای شدیدی برای جمعیت‌های سمندر لرستان داشته باشد. حفاظت از سمندر لرستان تنها نجات یک گونه نیست، بلکه پاسداشت اکوسیستم‌های کوهستانی زاگرس و میراث طبیعی ایران است.