بحران سیاسی عراق: فشار آمریکا برای حذف مالکی و شکاف در ائتلاف شیعی

فشار آمریکا برای حذف مالکی از صحنه سیاسی عراق

ایالات متحده تا روز جمعه به عراق فرصت داده است تا دولتی عاری از نفوذ جمهوری اسلامی ایران تشکیل دهد، در غیر این صورت با تحریم مواجه خواهد شد. این مهلت پس از نامزدی نوری المالکی، نخست‌وزیر اسبق عراق، تعیین شده است. مقامات آمریکایی به رهبران عراق در مورد عواقب احتمالی در صورت ادامه نامزدی مالکی هشدار داده‌اند. المالکی از حمایت قوی چارچوب هماهنگی برخوردار است، اگرچه برخی از اعضا نگران تنش با ایالات متحده هستند، در حالی که المالکی ایده فشار خارجی بر آینده سیاسی خود را رد می‌کند.

مقام‌های آمریکایی به رهبران عراقی هشدار داده‌اند که عدم پایبندی به این مهلت می‌تواند منجر به اعمال اقدامات تنبیهی شود. منابع عراقی گفتند پیامی رسمی به بغداد ارسال شده که در آن اعلام شده در صورت پیشروی نامزدی مالکی، تحریم‌ها ممکن است علیه افراد و نهادها اعمال شود. توماس باراک، فرستاده آمریکا در عراق که مسئولیت این پرونده را بر عهده گرفته، پس از دیدار با نخست‌وزیر موقت عراق محمد شیاع السودانی، این موضوع را علنی کرد.

با این حال، مالکی در مصاحبه‌ای با خبرگزاری فرانسه گفته است: «به دلیل احترام به کشورم، حاکمیت و اراده کشور، من به هیچ وجه قصد ندارم کناره‌گیری کنم.» مالکی در این مصاحبه تلاش کرده رابطه خود با آمریکا در دوران نخست‌وزیری گذشته را نیز دفاع کند و گفته: «آنچه آمریکا می‌خواهد جدید نیست، اینها خواسته‌های ما هم بوده‌اند.» به این ترتیب، مالکی سعی دارد هم موقعیت سیاسی داخلی خود را حفظ کند و هم با ارائه تضمین به آمریکا، از تشدید تنش‌ها بین بغداد و واشنگتن جلوگیری کند، در حالی که عراق همچنان در کشاکش میان ایران و آمریکا، در موقعیت حساسی قرار دارد.

فشار آمریکا و جدایی در ائتلاف شیعی

موجی از جنجال در عراق بر سر نامزد نخست‌وزیری چارچوب هماهنگی شیعیان به اوج رسیده است. با وجود افزایش درخواست‌ها از ائتلاف حاکم برای پس گرفتن نامزدی نوری المالکی، رهبر ائتلاف «دولت قانون» و نخست‌وزیر پیشین، او همچنان سرسختانه بر موضع خود ایستاده و وعده داده کناره‌گیری نکند. در نشانه‌ای از خطرات احتمالی پیش‌رو گزارش شده است که ایالات متحده تهدید کرده در صورت کنار نرفتن مالکی، تحریم‌های گسترده‌ای علیه نهادهای کلیدی عراق اعمال خواهد کرد.

فؤاد حسین، وزیر امور خارجه عراق، در مصاحبه ۱۸ فوریه با شبکه مستقل عراقی «الشرقیه» به نظر می‌رسید تهدید ادعایی تحریم‌ها را کم‌اهمیت جلوه دهد. اما وزارت خارجه عراق بعداً با صدور بیانیه‌ای تأیید کرد که حسین به‌صورت شفاهی اشاره‌ای روشن و صریح از سوی واشنگتن درباره اقدام احتمالی در صورت ادامه نامزدی مالکی دریافت کرده است.

در حالی که گمانه‌زنی‌ها درباره تهدیدهای آمریکا شدت گرفته، گزارش‌های ۱۹ فوریه حاکی از آن بود که دولت ترامپ مجموعه‌ای هفت‌بندی از مطالبات را برای نخست‌وزیر آینده عراق ارائه کرده است. نخستین شرط ادعایی واشنگتن انتخاب رهبری است که «منافع ملی عراق را بر هم‌سویی‌های خارجی، به‌ویژه آن‌هایی که به تهران مرتبط است، ترجیح دهد». سایر شروط شامل مهار گروه‌های مسلح شیعه، کاهش فساد و تقویت همکاری با آمریکا است. تنش‌ها در بغداد در حالی افزایش یافته که مالکی بر موضع خود پافشاری می‌کند. روزنامه لبنانی «النهار» مدعی شده رهبر ائتلاف دولت قانون هر نشست «چارچوب هماهنگی» را که احتمال به چالش کشیدن نامزدی‌اش در آن وجود داشته، تحریم کرده است. گزارش‌های دیگر نیز حاکی است اعضای کلیدی ائتلاف شیعی در قالب گروه‌های کوچک‌تر دیدار می‌کنند.

شکاف‌های بی‌سابقه در چارچوب هماهنگی

سخنگوی ائتلاف «نصر» به رهبری نخست‌وزیر پیشین حیدر العبادی (۲۰۱۴–۲۰۱۸) به شبکه «کردستان ۲۴» گفت چنین شکاف‌هایی در چارچوب هماهنگی «بی‌سابقه» است. این تحولات در حالی رخ می‌دهد که یکی از چهره‌های ارشد ائتلاف انتخاباتی محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر موقت، علناً اعلام کرده نامزدی مالکی دیگر عملی نیست. بهاء الاعرجی، نماینده پارلمان، در ۲۲ ژانویه در شبکه اجتماعی ایکس توضیح داد که انصراف السودانی به نفع مالکی برای پایان دادن به «بن‌بست» میان دو نامزد پیشتاز بوده است.

اما به گفته الاعرجی، تداوم این بن‌بست باعث «بازنگری» در نامزدی مالکی «به دور از جانبداری‌ها و منافع شخصی» شده است. حضور توماس باراک، دیپلمات آمریکایی، در بغداد نیز به گمانه‌زنی‌ها دامن زده است. این سومین سفر او به عراق از زمان برعهده گرفتن مسئولیت‌های مارک ساوایا، فرستاده ویژه پیشین آمریکا به عراق، محسوب می‌شود. بیانیه‌های رسمی درباره دیدارهای سطح بالای باراک با مقام‌های عراقی در ۲۲ و ۲۳ فوریه، به نظر می‌رسد محتوای ادعایی نامه ۱۹ فوریه واشنگتن به بغداد را تکرار کرده‌اند.

ویکتوریا تیلور، رئیس «ابتکار عراق» در شورای آتلانتیک، در شبکه ایکس نوشت دیدار باراک با السودانی «به‌وضوح با هدف وارد کردن آخرین فشار برای پایان دادن به نامزدی مالکی» انجام شده است. اظهارنظرهای عمومی درباره تعمیق بحران نیز تند بوده است. نوال الموسوی، روزنامه‌نگار عراقی، رهبران شیعه را به دلیل «بی‌میلی یا ناتوانی» در تشکیل دولت متهم کرد و گفت این وضعیت عراق را به مرحله‌ای «بسیار خطرناک» رسانده است. با این حال، هیچ‌یک از این تحولات موضع مالکی را تغییر نداده است.

آینده سیاسی عراق: سناریوهای پیش‌رو

نامزدی ۲۴ ژانویه مالکی از ابتدا بحث‌برانگیز بود. تنها چند روز بعد، ترامپ دوره‌های نخست‌وزیری او در سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۴ را فاجعه توصیف کرد. چنین مداخله علنی‌ای نشان‌دهنده فاصله گرفتن واشنگتن از «ابهام راهبردی» و حرکت به سمت رویکردی آشکارتر و مستقیم‌تر در دیپلماسی است. با علنی شدن آنچه پیش‌تر در پشت پرده دنبال می‌شد به نظر می‌رسد مقام‌های آمریکایی رهبران قدرتمند شیعه عراق را در موضع دفاعی قرار داده‌اند.

در عین حال، موضع سخت‌گیرانه واشنگتن جایگاه چانه‌زنی مخالفان نامزدی مالکی در داخل چارچوب هماهنگی را تقویت کرده است. عدنان فیحان، معاون اول رئیس پارلمان و از چهره‌های نزدیک به «عصائب اهل الحق» به رهبری قیس الخزعلی، به خبرگزاری رسمی عراق گفت مخالفت «داخلی» با مالکی بر هرگونه فشار «خارجی» اولویت دارد. گفتنی است گزارش شده الخزعلی از ابتدا با نامزدی مالکی مخالف بوده است. گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال اعلام علنی لغو حمایت السودانی از مالکی می‌تواند این روایت را تقویت کند که حمایت اولیه او تنها با هدف وادار کردن آمریکا به وتوی مالکی صورت گرفته بود.

مالکی همچنان می‌تواند داوطلبانه کناره‌گیری کند. در غیر این صورت، اکثریت چارچوب هماهنگی باید یا حمایت خود را پس بگیرند یا بر آن پافشاری کرده و خطر تحریم‌های آمریکا را بپذیرند. مقام‌های ائتلاف نصر گفته‌اند محتمل‌ترین سناریو آن است که ائتلاف شیعی نامزدی را پس بگیرد. حتی در صورت کنار گذاشتن مالکی، یافتن جایگزینی قابل قبول به‌سرعت آسان نخواهد بود. هرچند بخت السودانی ممکن است تغییر کند، اما کارنامه بحث‌برانگیز او می‌تواند نامزدی‌اش را پیچیده سازد. این وضعیت ممکن است راه را برای چهره‌هایی دیگر مانند حمید الشطری، رئیس کنونی دستگاه اطلاعات عراق باز کند.