ریزعلی خواجوی؛ دهقان فداکار، نماد ایثار در تاریخ ایران

شرح واقعه: فداکاری در پاییز ۱۳۴۰

در پاییز سال ۱۳۴۰، خبر اقدام شجاعانه ریزعلی خواجوی، جامعه ایران را تحت تأثیر قرار داد. این مرد روستایی، متولد ۵ اسفند ۱۳۰۹ در شهرستان میانه، در مسیر بازگشت به خانه متوجه ریزش کوه و نزدیک شدن سریع قطار شد. برای جلوگیری از برخورد قطار با تخته‌سنگ‌های مسیر ریلی، او با تصمیمی آنی، پیراهن خود را آتش زد و به این ترتیب جان مسافران زیادی را نجات داد.

ریزعلی: قهرمانی از جنس واقعیت

برخلاف بسیاری از داستان‌های حماسی که قهرمانان در نهایت به سرنوشتی تراژیک دچار می‌شوند، ریزعلی خواجوی یک قهرمان زنده بود. او نه دارای جلال و جبروت خاصی بود و نه زوروبازوی افسانه‌ای داشت؛ بلکه غرق در سادگی و بی‌آلایشی یک زندگی روستایی بود. همان‌طور که اخوان‌ثالث سروده است: «پهلوان زنده را عشق است.»

حماسه ریزعلی، بیش از آنکه با روح حماسه‌های کلاسیک همسو باشد، بیانگر نوعی حماسه واقع‌گرا بود. این حماسه برای داشتن لحنی حماسی، نیازی به اغراق نداشت و داستان انسان‌های ساده و حقیقی را روایت می‌کرد که به جای شمشیر، بیل در دست داشتند و زندگی را با سختی می‌گذراندند.

شاید حتی زمانی که برخی از مسافران به اشتباه فکر کردند ریزعلی جلوی قطار را گرفته و او را مورد ضرب و شتم قرار دادند، این قهرمان جوان زیر لب گله‌ای کرده باشد. اما مگر غیر از این است که در حماسه‌ای تا این حد حقیقی، همه چیز از قالب اساطیری‌اش خارج شده و بدل به جریانی بالفعل می‌شود؟

ریزعلی خواجوی، پس از این واقعه، ترجیح داد همان مرد روستایی آشنایی باشد که بچه‌های روستا او را «پدربزرگ» صدا می‌زدند، و به جای چنگ انداختن به ریسمان قهرمان ماندن، به زندگی عادی خود بازگشت.

مقایسه با پطروس فداکار

نام دهقان فداکار اغلب با پطروس فداکار مقایسه می‌شود. هر دو این قهرمانان از دل واقعیت سر برآوردند و روایتی از حماسه را بازسازی کردند که در آن امکان وقوع امر حماسی در شرایطی غیرحماسی وجود داشت. این پیوند، داستان ریزعلی را به یکی از حماسی‌ترین داستان‌های غیرحماسی جهان تبدیل کرده است.