چالش‌های سیاست خارجی بنگلادش: توازن میان هند، چین و آمریکا

هند: واقعیت جغرافیایی و چالش‌های دوجانبه

هند همواره یک واقعیت جغرافیایی اجتناب‌ناپذیر برای بنگلادش بوده و حساس‌ترین چالش دوجانبه حزب ملی بنگلادش محسوب می‌شود. دهلی‌نو در حال حاضر سیاست «صبر و تماشا» را در پیش گرفته است تا ببیند آیا دولت جدید همکاری‌ها در زمینه مبارزه با تروریسم، ترانزیت و مدیریت مرزها را حفظ خواهد کرد یا به سمت پکن متمایل می‌شود.

در داخل بنگلادش، نارضایتی‌های انباشته از سال‌های گذشته، از جمله تقسیم آب و حوادث مرزی، هند را به مانعی داخلی برای نیروهای ملی‌گرا و اسلام‌گرا تبدیل کرده است. پیمان تقسیم آب گنگ که قرار است در دسامبر ۲۰۲۶ تمدید شود، یک نقطه عطف حیاتی است که می‌تواند به چانه‌زنی‌های عمل‌گرایانه منجر شود یا در صورت شکست مذاکرات، خشم عمومی را برانگیزد.

عملی‌ترین مسیر پیش رو، دیپلماسی «اول سکوت» است که با استفاده از کانال‌های ارتباطی و خویشتن‌داری عمومی، از رویارویی نمایشی با هند جلوگیری می‌کند.

چین: شریک زیرساختی با ریسک‌های راهبردی

چین به طور عمیق در توسعه بنگلادش ریشه دوانده است و سرمایه‌های چینی، توسعه بنادر، ارتباطات حمل‌ونقل و مناطق ویژه اقتصادی را تأمین مالی می‌کنند. این پروژه‌ها از نظر راهبردی برای قدرت‌های خارجی قابل درک هستند و هرگونه برداشتی مبنی بر ورود داکا به مدار امنیتی پکن، می‌تواند فشار متقابل فوری از سوی رقبایی مانند هند و ایالات متحده را به دنبال داشته باشد.

واشنگتن پیش از این گزینه‌های دفاعی را برای مقابله با نفوذ رو به افزایش چین در منطقه ارائه کرده است، که نشان می‌دهد بنگلادش از دریچه ژئواستراتژیک رقابتی فزاینده‌ای زیر نظر است. چالش حزب حاکم این است که سرمایه‌گذاری‌های چینی را به سمت بخش‌های مولد مانند لجستیک و تولید هدایت کند و در عین حال هرگونه همکاری دفاعی-صنعتی را به گونه‌ای مدیریت کند که به عنوان یک همسویی راهبردی تلقی نشود.

ایالات متحده: واقع‌گرایی تجاری و نیاز به اصلاحات

وابستگی بنگلادش به صادرات، دسترسی به بازار غرب را در مرکز سیاست خارجی این کشور قرار داده است. بخش پوشاک همچنان ستون فقرات اقتصاد این کشور است و پیشرفت‌های اخیر، فضای تنفس مهمی را فراهم کرده است.

• در ۹ فوریه، ایالات متحده و بنگلادش یک توافق تجاری امضا کردند.
• این توافق تعرفه‌های متقابل ایالات متحده بر کالاهای بنگلادشی را از ۲۰ درصد به ۱۹ درصد کاهش می‌دهد.
• مسیر بدون تعرفه برای پوشاک و منسوجات منتخب که از پنبه و الیاف آمریکایی استفاده می‌کنند، ایجاد شده است.

داکا همچنین به «دیپلماسی خرید» روی آورده است، مانند خرید برنامه‌ریزی‌شده هواپیماهای بوئینگ توسط شرکت هواپیمایی بیمان بنگلادش. با این حال، رابطه حزب ملی‌گرای بنگلادش با واشنگتن همچنان تحت تأثیر تحریم‌های سال ۲۰۲۱ ایالات متحده به دلیل نقض حقوق بشر توسط گردان اقدام سریع (RAB) قرار دارد. از سرگیری کامل روابط مستلزم اصلاحات قابل اندازه‌گیری در بخش امنیتی و پاسخگویی در قبال نقض‌های گذشته خواهد بود.

میانمار و روهینگیا: بحرانی بدون راه خروج

بحران روهینگیا، امنیت، اخلاق و استرس مالی را به طور همزمان برای بنگلادش به همراه دارد. کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد گزارش می‌دهد که بنگلادش میزبان بیش از یک میلیون پناهنده ثبت‌شده است. تشدید درگیری‌ها در ایالت راخین میانمار، نزدیک به ۲۰۰ هزار نفر تازه وارد را در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به بنگلادش سوق داده است.

مرز میانمار به یک منطقه خطرناک تبدیل شده است؛ انفجار مین‌های زمینی در اوایل سال ۲۰۲۶ همچنان جان انسان‌ها را می‌گیرد و تنها در سال ۲۰۲۵ حداقل ۲۸ نفر زخمی شدند. در حالی که وعده بازگشت روهینگیا از نظر سیاسی ضروری است، اما با توجه به درگیری‌های داخلی میانمار، عملاً دور از دسترس است.

حزب ملی بنگلادش باید یک راهبرد تقسیم بار بین‌المللی را دنبال کند و با ایالات متحده برای تشکیل یک ائتلاف گسترده‌تر و تثبیت بودجه چندساله همکاری کند. همچنین تقویت امنیت مرزی و همکاری اطلاعاتی برای محدود کردن سرایت گروه‌های مسلح ضروری است. داکا باید با چین و سایر ذینفعان منطقه‌ای تعامل کند تا برای دسترسی بشردوستانه گسترده‌تر به راخین و ایجاد شرایط برای بازگشت امن، داوطلبانه و محترمانه روهینگیا به کشورشان فشار بیاورند.

مسیر «اول بنگلادش»: استقلال و توازن

چالش اصلی سیاست خارجی حزب ملی‌گرای بنگلادش (BNP) انتخاب طرف نیست، بلکه جلوگیری از این است که هر شریکی فرض کند که انتخابی از قبل انجام شده است. مسیر «اول بنگلادش» مستلزم حفظ آرامش در مرزها با هند، پیگیری روابط اقتصادی شفاف با چین و اجرای اصلاحات قابل اندازه‌گیری در حکومتداری برای غرب است. این رویکرد به بنگلادش کمک می‌کند تا در میان رقابت فزاینده قدرت‌های بزرگ، استقلال و منافع ملی خود را حفظ کند.