تحلیل موسویان از مذاکرات ایران و آمریکا: از ژنو تا «نگاه به شرق»

پیشرفت محدود در گفت‌وگوهای ژنو و لزوم دید کلان

موسویان گفت‌وگوهای ۱۷ فوریه در ژنو را «پیشرفت‌آمیز» توصیف می‌کند، اما هشدار می‌دهد که تا دستیابی به توافق نهایی راه درازی در پیش است. این مذاکرات توانستند کانال دیپلماتیک را حفظ کرده و مسیر مذاکرات آتی را روشن سازند.

«مناسب‌ترین توصیف از گفت‌وگوهای ژنو میان آمریکا و ایران این است که پیشرفت حاصل شد، اما هنوز تا خط پایان و توافق نهایی فاصله زیادی وجود دارد.»

او تاکید دارد که آمریکا و ایران باید «تصویر کلان» را در نظر بگیرند. همکاری اقتصادی گسترده، مانند عرضه روزانه ۲ میلیون بشکه نفت ایران به شرکایی چون آمریکا و چین و اجرای پروژه‌های زیرساختی بزرگ در ایران، می‌تواند به عنوان کاتالیزوری قدرتمند برای اعتماد سیاسی عمل کند. این مدل، منافع اقتصادی متقابل ایجاد کرده و زمینه را برای کاهش تنش‌های سیاسی و امنیتی فراهم می‌سازد.

خطر تشدید درگیری نظامی در خلیج فارس

موسویان درباره افزایش استقرار نظامی آمریکا در خلیج فارس و خطر درگیری منطقه‌ای هشدار می‌دهد. او محتمل‌ترین «جرقه» درگیری مستقیم نظامی میان آمریکا و ایران را برخورد تصادفی در آب‌ها یا حریم هوایی خلیج فارس یا تنگه هرمز می‌داند. رویدادهایی مانند سوءبرداشت از رزمایش نظامی یا حملات پهپادی/موشکی می‌توانند به سرعت اوضاع را تشدید کنند.

وی معتقد است هر دو طرف از هزینه‌های بالای جنگ آگاهند و از طریق کانال‌های ثالثی مانند عمان، قطر، ترکیه، عراق و سوئیس در ارتباط بوده‌اند، اما این سازوکارهای ارتباطی «به‌شدت شکننده‌اند».

پیامدهای حمله نظامی آمریکا به ایران

موسویان پیش‌بینی می‌کند که حمله آمریکا به ایران محدود نخواهد ماند و پیامدهای گسترده‌ای خواهد داشت:

• بی‌ثباتی منطقه‌ای را تشدید می‌کند.
• خطر آغاز یک درگیری نظامی گسترده‌تر را افزایش می‌دهد.
• بازارهای جهانی انرژی را مختل می‌کند.
• بی‌ثباتی سیاسی در منطقه و سطح بین‌المللی را تعمیق خواهد کرد.

او با اشاره به تاریخ خاورمیانه، تاکید می‌کند که آمریکا در تبدیل برتری نظامی به پیروزی‌های سیاسی روشن با دشواری روبه‌رو بوده است و یک درگیری طولانی‌مدت پرهزینه خواهد بود.

مواضع متناقض آمریکا و نقش اسرائیل

موسویان سیگنال‌های آمریکا را «متناقض و گیج‌کننده» می‌داند که از یک سو بر دیپلماسی تاکید و از سوی دیگر به اقدام نظامی اشاره دارد. این رویکرد بی‌اعتمادی متقابل را تشدید کرده و باور ایران به صداقت آمریکا در مسیر دیپلماتیک را دشوار می‌سازد.

«این رویکرد بی‌اعتمادی متقابل را تشدید می‌کند و باور ایران به صداقت و عزم آمریکا در مسیر دیپلماتیک را دشوار می‌سازد.»

او معتقد است که اسرائیل یکی از محرک‌های اصلی تقابل میان آمریکا و ایران بوده و اتحاد آمریکا و اسرائیل انعطاف‌پذیری سیاست خارجی آمریکا را محدود می‌کند.

فشارهای داخلی و خارجی و سیاست‌های ایران

موسویان تحلیل می‌کند که افزایش فشار داخلی ناشی از وضعیت وخیم اقتصادی، دولت‌ها را در سیاست خارجی محتاط‌تر و کم‌انعطاف‌تر می‌کند. او می‌گوید تشدید دشواری‌های اقتصادی و ناآرامی داخلی، مذاکرات را دشوارتر می‌سازد، زیرا مطالبات تهران برای رفع تحریم‌ها و دریافت تضمین‌های امنیتی افزایش می‌یابد.

عدم امتیازدهی یک‌جانبه ایران

او تاکید دارد که ایران بعید است شرکای منطقه‌ای خود را کنار بگذارد، زیرا آنها را بخش مرکزی راهبرد بازدارندگی خود می‌داند. تغییر در سیاست‌های ایران تنها در شرایط کاهش تنش در روابط واشینگتن و تهران، اصلاح سیاست‌های منطقه‌ای آمریکا، ارائه تضمین‌های امنیتی معتبر و رفع معنادار تحریم‌ها امکان‌پذیر خواهد بود.

«نگاه به شرق»؛ تاکتیک و راهبرد

موسویان تقویت همکاری ایران با کشورهایی مانند روسیه و چین و عضویت فعال در سازمان شانگهای و بریکس را هم یک انتخاب تاکتیکی و هم یک استراتژی راهبردی می‌داند. از نظر تاکتیکی، این روابط به کاهش آثار تحریم‌های غرب کمک کرده است. از نظر راهبردی، ایران حتی در صورت لغو تحریم‌ها، به دنبال تقویت روابط با این کشورها برای تنوع بخشیدن به روابط خارجی خود و کاهش وابستگی به یک بلوک خاص خواهد بود.

نظام همکاری امنیت جمعی در خلیج فارس

وی پیشنهاد ایجاد یک نظام امنیت منطقه‌ای در خلیج فارس مستقل از قدرت‌های بزرگ را مطرح می‌کند. او معتقد است که همکاری امنیتی در خلیج فارس نیازمند اعتماد کامل از ابتدا نیست و گام‌های اولیه می‌تواند بر تدوین قواعد مشترک و ایجاد قابلیت پیش‌بینی تمرکز کند. گفت‌وگوهای کشورهای ساحلی بدون حضور قدرت‌های خارجی در حوزه‌هایی مانند امنیت دریایی و ارتباطات بحران، نخستین گام عملی است.

شاخص‌های کاهش تنش در آینده

موسویان شاخص‌های مهم برای عبور از وضعیت تخاصم ایران و آمریکا در ۶ تا ۱۲ ماه آینده را شامل نتیجه تعاملات دیپلماتیک، چگونگی رفع تحریم‌ها، نظام بازرسی‌های هسته‌ای، حوادث منطقه‌ای و وضعیت اقتصادی در ایران می‌داند. او بر لزوم مذاکرات جامع و مستقیم بر پایه NPT، احترام متقابل به منافع منطقه‌ای و جلوگیری از درگیری مستقیم جدید میان ایران و اسرائیل تاکید می‌کند.