سفر مودی به اسرائیل: تعریف جدید معادلات منطقه‌ای در خاورمیانه و غرب آسیا

نگرانی‌های مشترک: محور همگرایی هند و اسرائیل

این نزدیکی استراتژیک ریشه در نگرانی‌های امنیتی مشترک دارد. هند نگران نزدیکی ترکیه و همکاری‌های نظامی آن با پاکستان و بنگلادش است، در حالی که اسرائیل از شکل‌گیری «محور سنی» به رهبری ترکیه در نزدیکی مرزهای خود ابراز نگرانی می‌کند. این دغدغه‌های امنیتی مشترک، دو کشور را در سال‌های اخیر بیش از پیش به یکدیگر نزدیک کرده است.

از زمان به قدرت رسیدن نارندرا مودی در سال ۲۰۱۴، روابط هند و اسرائیل به یک مشارکت راهبردی تبدیل شده که پیامدهای آن فراتر از صرفاً تجارت دوجانبه یا قراردادهای دفاعی است. این تفاهم گسترده‌تر، اسرائیل، هند و چندین دولت کلیدی عرب را شامل می‌شود، به‌ویژه کشورهایی که نسبت به نفوذ ایران و جنبش‌های اسلام‌گرایی مانند اخوان‌المسلمین دغدغه دارند.

تحول روابط: از حمایت محتاطانه تا مشارکت آشکار

هند برای دهه‌ها سیاست حمایت از فلسطینیان را دنبال کرده و روابطی محتاطانه با اسرائیل داشت. این رویکرد با توجه به جمعیت بیش از ۲۱۰ میلیون نفری مسلمانان هند قابل درک بود. اما با روی کار آمدن حزب ملی‌گرای نارندرا مودی، هند تردیدهای پیشین خود را کنار گذاشته و بیش از یک دهه است که به سمت نزدیکی آشکار با اسرائیل حرکت کرده است.

• ۲۰۱۷: نارندرا مودی به عنوان اولین نخست‌وزیر هند از اسرائیل دیدار کرد.
• ۲۰۱۸: بنیامین نتانیاهو در پاسخ به این سفر، به هند سفر کرد.

مقامات هر دو کشور بر نگرانی‌های مشترک در مورد تروریسم، امنیت مرزی و افراط‌گرایی تأکید دارند که به تعمیق روابط منجر شده است. این همکاری‌ها شامل تبادل اطلاعات، انتقال فناوری‌های دفاعی و همکاری در زمینه‌های کشاورزی و آبیاری می‌شود.

هم‌راستایی منطقه‌ای در حال ظهور: پیمان ابراهیم و نقش هند

تقویت روابط دوجانبه هند و اسرائیل همزمان با تحولات گسترده‌تر منطقه‌ای در جریان است. «پیمان ابراهیم» در سال ۲۰۲۰، روابط میان اسرائیل و چندین کشور عربی، به‌ویژه امارات متحده عربی و بحرین را بهبود بخشید. یکی از دلایل اصلی این عادی‌سازی، نگرانی کشورهای عربی و اسرائیل از نفوذ ایران در منطقه بود که آن را تهدیدی بلندمدت برای ثبات خود می‌دانستند.

هند نیز در حالی که روابط دیپلماتیک خود با ایران را حفظ کرده، به‌تدریج به اسرائیل و کشورهای خلیج فارس نزدیک‌تر شده است. تحت فشار تحریم‌های آمریکا، هند خرید نفت از ایران را در سال‌های اخیر تقریباً به صفر رسانده است.

مقابله با بلوک‌های رقیب و آرایش جدید منطقه‌ای

علاوه بر ایران، نفوذ ایدئولوژیک و سیاسی اخوان‌المسلمین و حامیان دولتی آن، یکی دیگر از نگرانی‌های بازیگران منطقه‌ای است. اسرائیل، ترکیه تحت رهبری رجب طیب اردوغان را حامی جنبش‌های همسو با اخوان‌المسلمین در سراسر خاورمیانه می‌داند.

بنیامین نتانیاهو اخیراً در جلسه‌ای با رؤسای «شین بت»، سازمان اطلاعات داخلی اسرائیل، اظهار داشت که پس از تضعیف «هلال شیعی» ایران، اکنون ائتلاف گروه‌های سنی نزدیک به اخوان‌المسلمین خطری جدی برای اسرائیل است.

نفتالی بنت، نخست‌وزیر سابق اسرائیل، نیز قدرت هسته‌ای پاکستان و ترکیه را خطری جدی برای اسرائیل دانسته است. پاکستان در عرصه‌های دیپلماتیک، به‌ویژه در موضوعات مرتبط با جهان اسلام، همسویی نزدیکی با ترکیه نشان داده و ترکیه نیز از پاکستان و بنگلادش حمایت کرده و به پاکستان پهپاد فروخته است.

برای هند، پاکستان همچنان رقیب اصلی امنیتی محسوب می‌شود. سلاح هسته‌ای اسلام‌آباد و سابقه درگیری‌ها با هند، پیچیدگی‌های معادلات منطقه‌ای را افزایش داده است. از نگاه دهلی نو، نزدیکی بیشتر به اسرائیل که یکی از رهبران جهانی در فناوری دفاعی و اطلاعاتی است، بازدارندگی هند را تقویت می‌کند.

برخی دولت‌های عربی نیز محور ترکیه–قطر–اخوان‌المسلمین را بی‌ثبات‌کننده می‌دانند، به‌ویژه پس از تحولات بهار عربی. سفر نارندرا مودی به اسرائیل نماد این صف‌آرایی جدید ژئوپولیتیک منطقه است. نقشه دیپلماتیک غرب آسیا در حال بازترسیم است و هند دیگر ناظری دوردست نیست، بلکه به بازیگری فعال در شکل‌دهی آینده منطقه تبدیل شده است.