درگذشت علی‌اکبر دهخدا و روایت فریدون مشیری از آخرین لحظات زندگی او

لحظات پایانی یک عمر تلاش بی‌وقفه

مشیری می‌نویسد که دهخدا با صورتی متورم و چشمانی برآمده، دوزانو نشسته بود. بیماری و خستگی حاصل از ۴۸ سال کار بی‌وقفه، او را از پای درآورده بود. سنگینی سال‌ها مطالعه، تحقیق و جست‌وجو، شانه‌های ناتوانش را خرد می‌کرد. هزاران جلد کتاب که در طول این سالیان با او سخن گفته بودند، اینک در سکوت، استاد پیر را تماشا می‌کردند.

در این لحظات حساس، دکتر محمد معین و سیدجعفر شهیدی، همکاران صمیمی و مهربان دهخدا، به عیادتش آمدند. دهخدا در همان حال گفت: «پوست بر استخوان ترنجیده.»

لحظاتی سکوت حکم‌فرما شد. استاد پیر هر چند لحظه یک‌بار به حالت اغما فرو می‌رفت و باز به حال عادی بازمی‌گشت. در یکی از این لحظات، لبان دهخدا سکوت سنگین را شکست و گفت: «که مپرس.» بار دیگر سکوت برقرار شد و دهخدا مجدداً تکرار کرد: «که مپرس.»

در این موقع، دکتر معین پرسید: «منظورتان شعر حافظ است؟» دهخدا پاسخ داد: «بله.» دکتر معین گفت: «مایل هستید برایتان بخوانم؟» دهخدا با تأیید پاسخ داد: «بله.» آنگاه دکتر معین دیوان حافظ را برداشت و شروع به خواندن کرد. از آن لحظه به بعد، دهخدا به حالت اغما فرو رفت و روز بعد جان سپرد.

زندگی‌نامه و مسیر پرفراز و نشیب دهخدا

علی‌اکبر دهخدا در سال ۱۲۹۷ قمری (۱۲۵۷ شمسی) در تهران، در کوچه قاسم علی‌خان محله سنگلج دیده به جهان گشود. او مقدمات فارسی، عربی و دیگر دروس را در مکتب‌خانه‌های قدیم فراگرفت و سپس نزد شیخ غلامحسین بروجردی، صرف و نحو عربی، اصول فقه و کلام اسلامی را آموخت.

پس از آن، در آزمون نخستین دوره «مدرسه سیاسی» شرکت کرد و پذیرفته شد. معلمانی چون میرزا حسن‌خان پیرنیا (مشیرالدوله)، میرزا حبیب‌الله، اردشیر جی، عبدالرزاق بغایری و دکتر مورل فرانسوی در این مدرسه تدریس می‌کردند. دهخدا پس از پایان تحصیلات، برای کار در وزارت خارجه در نظر گرفته شد و به عنوان منشی معاون‌الدوله غفاری، وزیر مختار ایران در کشورهای بالکان، به وین سفر کرد. او اندکی بیش از دو سال را در اروپا گذراند و سپس به دلیل برخی ناملایمات به ایران بازگشت. مدتی نیز به عنوان مترجم مهندسان راه‌سازی بلژیکی فعالیت داشت.

پس از امضای فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه، دهخدا به عضویت هیئت تحریریه روزنامه صوراسرافیل درآمد و مقالات طنزآمیز و نیش‌دار خود را با عنوان «چرند پرند» و با نام مستعار «دَخو» منتشر می‌کرد که سبب شهرت فوق‌العاده او شد.

از تبعید تا آغاز تألیف آثار ماندگار

پس از کودتای محمدعلی شاه، برخی از مشروطه‌خواهان از جمله میرزا جهانگیرخان اعدام شدند. گروهی دیگر، پس از تحصن در سفارتخانه انگلیس، تبعید شدند که دهخدا نیز یکی از آنها بود. او شعر معروف «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» را شبی پس از خواب دیدن جهانگیرخان سرود.

دهخدا هم‌زمان با آغاز جنگ جهانی اول، مخفیانه به ایران بازگشت و تا پایان جنگ نزد خوانین چهارمحال و بختیاری ماند. در آنجا، با استفاده از کتابخانه خطی و سنگی یکی از خوانین، کار تألیف و گردآوری «امثال و حکم» و «لغت‌نامه» را آغاز کرد.

در آغاز دهه ۱۳۰۰ شمسی، ریاست مدرسه سیاسی را بر عهده گرفت و تا سال ۱۳۲۰ که بازنشسته شد، در این سمت خدمت کرد. اما دلبستگی عمیق او به لغت و ادب، او را در خانه نشاند و از بام تا شام با کتاب‌های کهن فارسی مأنوس ساخت. حاصل ۳۰ سال مطالعه و ممارست او در کتاب‌های فارسی، سه اثر بزرگ و مهم است:

• جمع‌آوری امثال و حکم: این اثر در چهار جلد به چاپ رسیده است.
• جمع‌آوری لغات و اعلام: که در میان کتاب‌های فارسی دیده می‌شود و به نام لغت‌نامه دهخدا به چاپ می‌رسد.
• تصحیح و تحشیه متون معتبر: مانند دیوان ناصرخسرو، دیوان فرخی، دیوان حافظ، دیوان منوچهری، دیوان مسعود سعد، دیوان سوزنی، دیوان اشرف و لغت فرس اسدی.

دهخدا در فاصله سال‌های ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۱ چهار جلد «امثال و حکم» را از سوی وزارت فرهنگ وقت به چاپ رساند و اولین جلد لغت‌نامه‌اش نیز در سال ۱۳۱۸ منتشر شد که انتشار آن تا سال ۱۳۵۸ ادامه داشت. همچنین در سال ۱۳۲۹ حاشیه‌ای بر کتاب معروف «لغت فرس» اسدی توسی نوشت.

حمایت از مصدق و کناره‌گیری از سیاست

در سال ۱۳۳۰ شمسی، با به قدرت رسیدن محمد مصدق، دهخدا بار دیگر به سیاست روی آورد و به حمایت از او برخاست. اما پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و سقوط دولت مصدق، به کلی از فعالیت سیاسی کناره گرفت و باقی زندگی خود را وقف تکمیل «لغت‌نامه» کرد.

با این حال، شایعه‌ای بی‌اساس که پس از کودتا درباره تشکیل «شورای سلطنت» به ریاست دهخدا در غیاب شاه در برخی روزنامه‌ها منتشر شده بود، سبب شد که پس از بازگشت شاه به قدرت، دو بار مورد استنطاق مقامات نظامی قرار گیرد. محمدرضا شفیعی کدکنی معتقد است: «دهخدا چوبِ همکاری و دوستی و عشقش به دکتر محمد مصدق را می‌خورد و هنوز هم می‌خورد.»