چهلستون، نماد دیپلماسی صفوی؛ رویکردهای جدید برای حفاظت از میراث جهانی اصفهان

تغییر مدیریت در پایگاه جهانی کاخ چهلستون اصفهان طی هفته‌های اخیر، واکنش‌ها و نقدهایی را در میان کارشناسان میراث فرهنگی برانگیخته است. این تغییرات، سوالاتی را درباره توانایی و تجربه مدیر جدید برای هدایت یکی از حساس‌ترین پرونده‌های ثبت جهانی ایران مطرح کرده است. کاخ چهلستون، نه تنها یادگاری شاخص از معماری عصر صفوی است، بلکه به عنوان بخشی از پرونده ثبت جهانی باغ‌های ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد و از این رو، دارای الزامات حفاظتی و مدیریتی ویژه‌ای است.

مصطفی هادی‌پور، سرپرست جدید پایگاه جهانی کاخ‌موزه چهلستون، در گفتگویی تفصیلی به این انتقادها پاسخ داده و رویکردهای مدیریتی جدید، برنامه‌های مرمت، حفاظت از حریم منظری، استقلال پایگاه، اقتصاد میراث و شفافیت را تشریح کرده است.

برنامه مدیریت و الزامات یونسکو

سرپرست جدید چهلستون، با اشاره به مدت کوتاه حضور خود در این مسئولیت، بر لزوم شناخت دقیق وضعیت موجود و بررسی اسناد و گزارش‌های پیشین تأکید کرد. وی گزارش جامعی از آسیب‌ها در سه محور اصلی منظری، فیزیکی و بیولوژیکی را به مدیرکل امور پایگاه‌های کشور ارائه داده است. این آسیب‌ها شامل موارد زیر است:

• خدشه به حریم منظر
• گره‌های ترافیکی پیرامون مجموعه
• رطوبت
• موریانه
• فرسایش تزیینات

هادی‌پور اعلام کرد که بازنگری برنامه مدیریت با مشارکت شورای راهبردی و دانشگاه هنر اصفهان انجام خواهد شد تا نسخه جدید مبتنی بر دانش روز مرمت و حفاظت باشد. وی متعهد شد که پس از ایام اوج سفر نوروزی، فرآیند رسمی بازنگری آغاز و طی چند ماه نسخه اصلاحی برای تأیید به مرکز ارسال شود، زیرا معتقد است پایگاه جهانی بدون برنامه مدیریت به‌روز، در معرض آسیب‌های تدریجی قرار می‌گیرد.

حفاظت از نقاشی‌های دیواری و باغ ایرانی

کاخ چهلستون هم در قالب کوشک مرکزی و هم در قالب باغ ایرانی دارای ارزش جهانی برجسته است. در بخش باغ، گروهی از کارشناسان فضای سبز و متخصصان باغ ایرانی برای بررسی وضعیت درختان کهنسال، گونه‌های گیاهی و ساختار اکولوژیک باغ دعوت شده‌اند. هدف، احیای واقعی باغ تاریخی است، نه صرفاً کاشت نمادین درخت. برنامه‌ای برای بازنگری در ترکیب گیاهی، بررسی درختان قدیمی و پایش بیماری‌های گیاهی در دستور کار قرار گرفته و بخش مهمی از اعتبارات پیشنهادی به این حوزه اختصاص یافته است.

در حوزه نقاشی‌های دیواری و تزیینات، همکاری با دانشگاه هنر اصفهان آغاز شده و تیمی پژوهشی در حال مطالعه اثر آلودگی هوا، رطوبت و تغییرات اقلیمی بر نقاشی‌های صفوی است. موضوع رطوبت از سقف نیز به صورت اضطراری برطرف شده و برای تکمیل مرمت در بودجه سال آینده اعتبار پیش‌بینی شده است. مرمت ستون‌های چوبی نیز در فاز نخست پاکسازی آغاز شده و با تأکید بر مطالعات آزمایشگاهی و مستندسازی ادامه دارد.

استقلال پایگاه و تقویت اختیارات

در پاسخ به انتقادها درباره وابستگی شدید پایگاه‌های جهانی به ساختار اداری استان، هادی‌پور توضیح داد که تغییر مدیریت یک فرآیند طبیعی است و انتخاب مدیران پایگاه‌ها در چارچوب اختیارات وزارتخانه صورت می‌گیرد. وی تأکید کرد که پایگاه‌های جهانی مستقیماً زیر نظر مدیرکل امور پایگاه‌ها فعالیت می‌کنند و همزمان با اداره‌کل استانی در تعامل هستند که این به معنای هماهنگی بین‌بخشی است، نه وابستگی. حمایت مدیرکل استان و معاونت میراث فرهنگی استان وجود دارد و مکاتبات مستقیم با تهران برقرار است.

اهمیت تقویت اختیارات در حوزه تأمین نیرو و تخصیص اعتبار به عنوان یک مطالبه رسمی به مرکز منتقل شده است، زیرا پایگاه جهانی بدون نیروی انسانی متخصص نمی‌تواند مأموریت حفاظتی خود را به درستی انجام دهد.

مدیریت منظر تاریخی و تعاملات شهری

همسایگی چهلستون با میدان نقش جهان هم فرصت و هم مسئولیت مضاعفی است. پایگاه در جلسات شورای فنی و حریم استان حضور مستمر دارد و هرگونه مداخله احتمالی در عرصه یا حریم منظر را رصد می‌کند. در صورت تخلف، مکاتبه رسمی و پیگیری قانونی انجام می‌شود و در مواردی نیز موضوعات به مراجع قضایی ارجاع شده است.

در حوزه ایمنی، تعامل با شهرداری و آتش‌نشانی برای آموزش مقابله با حریق در مجموعه‌ای با عناصر چوبی گسترده آغاز شده است. مسائلی مانند گره‌های ترافیکی یا پارکینگ موتورسیکلت که در حیطه اختیارات مستقیم پایگاه نیست، به نهادهای ذی‌ربط منتقل شده و پیگیری می‌شود.

تأمین منابع مالی پایدار

با توجه به محدودیت اعتبارات استانی و کشوری، پایگاه چهلستون به دنبال جذب منابع مالی پایدار است. نشست‌هایی با مدیرکل امور پایگاه‌ها و مدیران بودجه در سطح وزارتخانه برای ارائه مستند نیازهای پایگاه برگزار شده است.

پیشنهاد شده است که بخشی از فضاها در قالب غرفه‌های موقت و با رعایت ضوابط حفاظتی واگذار شود تا درآمد آن به خود مجموعه بازگردد. این موضوع می‌تواند در قالب ماده ۸۸ یا از طریق صندوق احیا پیگیری شود. تأکید بر این است که هرگونه واگذاری باید با هدف تقویت حفاظت باشد، نه تجاری‌سازی افراطی. مدل تأمین مالی ترکیبی از اعتبارات ملی، ظرفیت‌های قانونی واگذاری محدود و بهره‌گیری از صندوق احیاست.

شفافیت و پاسخگویی

شفافیت به عنوان یک ضرورت، نه یک انتخاب، مطرح شده است. تصمیم بر این است که پس از پایان ستاد سفر نوروزی، نشست خبری رسمی برگزار شود و گزارش عملکرد، آمار بازدید و اقدامات حفاظتی به صورت عمومی ارائه گردد. گزارش‌هایی که به مرکز و یونسکو ارسال می‌شود، در چارچوب‌های قانونی قابل انتشار خواهد بود و از نقد کارشناسان استقبال می‌شود.

تشکیل شورای راهبردی با حضور اساتید دانشگاه هنر نیز در راستای تصمیم‌گیری مبتنی بر خرد جمعی است. پاسخگویی به افکار عمومی، بخشی از مسئولیت یک پایگاه جهانی محسوب می‌شود.

ارزیابی و اصلاح مرمت‌های پیشین

سرپرست پایگاه جهانی چهلستون معتقد است مرمت یک علم پویاست و آنچه در گذشته صحیح تلقی می‌شد، ممکن است امروز نیازمند بازنگری باشد. این به معنای تخطئه اقدامات گذشته نیست، بلکه ارزیابی علمی مستمر یک ضرورت است. با اتکا به شورای راهبردی و دانشگاه هنر، بررسی وضعیت فعلی کاخ و انطباق آن با متدهای جدید مرمتی دنبال خواهد شد و در صورت نیاز به اصلاح، با رویکرد علمی و بدون جنجال رسانه‌ای این کار انجام خواهد شد.

فعال‌سازی ظرفیت بین‌المللی

چهلستون تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه نماد دیپلماسی عصر صفوی است. برنامه‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت به اداره کل پایگاه‌ها ارسال شده است. این برنامه‌ها شامل موارد زیر است:

• برگزاری نمایشگاه‌های موقت از مرمت‌های ادوار مختلف
• نمایش تصاویر تاریخی مجموعه
• معرفی نظام آبرسانی باغ ایرانی
• آموزش کودکان
• کارگاه‌های صنایع دستی
• معرفی معماری ایرانی ـ اسلامی در ایام نوروز

تمام این برنامه‌ها با هدف تقویت هویت ایرانی، جذب گردشگر و ایفای نقش فعال‌تر در شبکه باغ‌های ایرانی طراحی شده و گزارش‌های آن به صورت فصلی ارسال خواهد شد.