تشدید تنش‌ها میان پاکستان و افغانستان: ریشه‌ها و پیامدها

تشدید درگیری‌ها و اتهامات متقابل

این حملات در پی دور قبلی درگیری‌ها در اکتبر گذشته صورت گرفت که بیش از 70 کشته و صدها زخمی به همراه داشت و با میانجی‌گری قطر و ترکیه به آتش‌بس انجامید. پاکستان مدعی است که حملات اخیر در پاسخ به «حملات انتحاری اخیر» بوده است، از جمله حمله‌ای به مسجدی در اسلام‌آباد در اوایل فوریه جاری.

وزارت اطلاع‌رسانی پاکستان اعلام کرد که «عملیات‌های هدف‌گیری مبتنی بر اطلاعات استخباراتی را علیه 7 پادگان و مخفیگاه تروریستی متعلق به تحریک طالبان پاکستان» و همچنین شاخه‌ای از سازمان تروریستی داعش انجام داده است.

در مقابل، ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی حکومت طالبان، این حملات را بمباران شهروندان غیرنظامی خواند و اظهار داشت: «ژنرال‌های پاکستانی تلاش می‌کنند با این جنایات، نقاط ضعف امنیتی در کشور خود را جبران کنند.» پس از حملات یکشنبه، تنش‌ها ادامه یافت و روز سه‌شنبه شاهد تبادل آتش در مرزها بودیم. پاکستان نیز روز چهارشنبه تدابیر امنیتی را تقویت کرده و ده‌ها مظنون را بازداشت نمود. همچنین، 4 تن از نیروهای پلیس پاکستان در کمینی در نزدیکی مرز با افغانستان جان باختند که مسئولیت آن متوجه تحریک طالبان پاکستان دانسته شد.

ریشه‌های تاریخی و ژئوپلیتیکی تنش

تنش‌ها میان افغانستان و پاکستان از زمان به قدرت رسیدن دوباره طالبان در سال 2021 افزایش یافته است. ساخت حصار مرزی توسط پاکستان در سال 2022 برای جلوگیری از نفوذ شبه‌نظامیان، با اعتراض طالبان مواجه شد و به شدت رویارویی‌ها افزود. اسلام‌آباد بارها گروه‌های مسلح جدایی‌طلب در بلوچستان و تحریک طالبان پاکستان در خیبر پختونخوا را به استفاده از خاک افغانستان برای حملات متهم کرده است، اتهاماتی که حکومت طالبان همواره رد کرده است.

خط دیورند: مرزی با میراث استعماری

یکی از اصلی‌ترین دلایل این اختلافات، «خط دیورند» است؛ مرزی که در سال 1893 توسط بریتانیا و امیر عبدالرحمن خان افغانستان تعیین شد. این خط، که نام وزیر امور خارجه وقت بریتانیا در امور هند را بر خود دارد، مناطق پشتون‌نشین را بین دو کشور تقسیم کرده است. پاکستان که در سال 1947 از هند مستقل شد، هرگز توافق نهایی برای ترسیم مرزها با افغانستان امضا نکرده است.

• عمق استراتژیک: طبیعت کوهستانی کنترل مرزها را دشوار و پرهزینه می‌کند.
• هویت قبیله‌ای: تقسیم مناطق پشتون‌نشین، پیوندهای اجتماعی فرامرزی ایجاد کرده است.
• گذرگاه‌های حیاتی: گذرگاه‌هایی مانند خیبر، تورخم و اسپین بولدک از اهمیت استراتژیک بالایی برخوردارند.
• خطرات امنیتی: جغرافیای پیچیده فعالیت گروه‌های مسلح را تسهیل می‌کند.

حکومت‌های پیاپی افغانستان این خط را به عنوان مرز رسمی به رسمیت نشناخته‌اند، در حالی که پاکستان، آمریکا و ناتو آن را مرز بین‌المللی می‌دانند.

آینده روابط: درگیری یا همکاری؟

تحلیلگران منطقه‌ای نسبت به تشدید تنش‌ها هشدار می‌دهند. محب‌الله شریف، تحلیلگر افغان، معتقد است تداوم رویکرد نظامی می‌تواند به «حمله همه‌جانبه» منجر شود که به نفع هیچ‌یک از طرفین نیست. ابوبکر صدیق، روزنامه‌نگار پاکستانی، بر لزوم بازیابی کانال‌های میانجی‌گری توسط طرف‌های منطقه‌ای مانند قطر، ترکیه و عربستان و تقویت همکاری‌های اطلاعاتی تاکید دارد.

وائل عواد، روزنامه‌نگار متخصص در امور آسیا، این درگیری را در بستر «محیط امنیتی شکننده» پس از بازگشت طالبان و نبود همکاری امنیتی فعال بین دو کشور تحلیل می‌کند. او نبود اعتماد را محرک اصلی رویارویی می‌داند و هشدار می‌دهد که این تنش را نمی‌توان از رقابت‌های بین‌المللی و منطقه‌ای، از جمله تضاد بین آمریکا و چین و تاثیر آن بر کریدور اقتصادی چین-پاکستان، جدا دانست. به گفته عواد، راه حل از طریق اقدامات اعتمادسازی، اراده سیاسی صریح و حمایت میانجی‌گری‌های منطقه‌ای می‌گذرد تا از لغزش به سوی یک رویارویی گسترده‌تر جلوگیری شود.