بحران جهانی نفتکش‌های رهاشده: سرنوشت مبهم ملوانان و ناوگان‌های سایه

سرنوشت تلخ ملوانان رهاشده

ایوان، افسر ارشد عرشه یک نفتکش رهاشده در خارج از آب‌های سرزمینی چین، از شرایط دشوار خود سخن می‌گوید. او و همکارانش با کمبود شدید غذا و اقلام ضروری مواجه بودند. این نفتکش حامل حدود ۷۵۰ هزار بشکه نفت خام روسیه به ارزش تقریبی ۵۰ میلیون دلار بود که از خاور دور روسیه به مقصد چین حرکت کرده بود.

در دسامبر سال گذشته، پس از ماه‌ها عدم دریافت حقوق، فدراسیون بین‌المللی کارگران حمل‌ونقل (آی‌تی‌اف) این کشتی را به عنوان رهاشده اعلام کرد. این شناور همچنان در آب‌های بین‌المللی سرگردان است و به دلیل نظارت شدید، چین تمایلی به پذیرش آن در بنادر خود ندارد. آی‌تی‌اف با پرداخت حقوق معوقه و تامین غذا و آب آشامیدنی به خدمه کمک کرده است، اما بسیاری از آن‌ها، از جمله ایوان، همچنان در کشتی مانده‌اند.

رشد فزاینده رهاشدگی کشتی‌ها

آمار آی‌تی‌اف نشان می‌دهد که تعداد کشتی‌های رهاشده از ۲۰ مورد در سال ۲۰۱۶ به ۴۱۰ مورد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است که ۶۲۲۳ ملوان را تحت تاثیر قرار داده است. عوامل متعددی در این افزایش نقش دارند:

• بی‌ثباتی ژئوپولیتیک: درگیری‌های جهانی و همه‌گیری کووید-۱۹ به اختلال در زنجیره‌های تامین و نوسان هزینه‌های حمل‌ونقل منجر شده است.
• گسترش «ناوگان‌های سایه»: این کشتی‌ها، که اغلب نفتکش‌های قدیمی با مالکیت نامشخص هستند، از نظر دریانوردی ناایمن، بدون بیمه و عملیاتی خطرناک محسوب می‌شوند.

نقش «پرچم‌های مصلحتی» و تحریم‌ها

کشتی‌های ناوگان سایه معمولاً تحت «پرچم‌های مصلحتی» تردد می‌کنند؛ یعنی در کشورهایی ثبت شده‌اند که نظارت مقرراتی محدودی دارند. این امر به آن‌ها امکان می‌دهد تا از دید رادارها پنهان بمانند و به کشورهایی مانند روسیه، ایران و ونزوئلا کمک کنند تا نفت خام خود را علی‌رغم تحریم‌های غرب صادر کنند.

پس از تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، تحریم‌هایی علیه این کشور اعمال شد که سقف قیمتی برای نفت خام آن تعیین کرد. با این حال، روسیه خریدارانی مانند چین و هند پیدا کرده است که حاضر به پرداخت قیمت‌های بالاتری هستند.

پاناما، لیبریا و جزایر مارشال رایج‌ترین کشورهای پرچم مصلحتی هستند و ۴۶.۵ درصد از کل کشتی‌های تجاری جهان را شامل می‌شوند. گامبیا نیز اخیراً به بازیگر جدیدی در این زمینه تبدیل شده است؛ در حالی که در سال ۲۰۲۳ هیچ نفتکشی در آن ثبت نشده بود، تا مارس سال گذشته میزبان ثبت ۳۵ نفتکش شد.

کشتی‌های دارای پرچم مصلحتی سهم عمده‌ای در موارد رهاشدگی دارند؛ در سال ۲۰۲۵، ۸۲ درصد از کل موارد رهاشدگی (۳۳۷ مورد) به این کشتی‌ها اختصاص داشت.

پیامدهای مالی و انسانی

بر اساس داده‌های سازمان بین‌المللی دریانوردی و سازمان بین‌المللی کار، مجموع حقوق معوقه خدمه رهاشده در سال گذشته به ۲۵ میلیون و ۸۰۰ هزار دلار رسید. آی‌تی‌اف توانسته است حدود ۱۶.۵ میلیون دلار از این مبلغ را بازیابی کند.

در سال ۲۰۲۵، ملوانان هندی با ۱۱۲۵ نفر (۱۸ درصد) بیشترین آسیب‌دیدگان از رهاشدگی دریایی بودند، و پس از آن فیلیپینی‌ها (۵۳۹ نفر) و سوری‌ها (۳۰۹ نفر) قرار داشتند.

در سپتامبر سال گذشته، دولت هند ۸۶ شناور خارجی را به دلیل رهاسازی دریانوردان و نقض حقوق آن‌ها در لیست سیاه قرار داد. مارک دیکینسون، دبیرکل ناتیلوس اینترنشنال، کشورهای پرچم مصلحتی را به «سلب کامل مسئولیت» در قبال ناوگان تجاری و خدمه آن‌ها متهم می‌کند و بر لزوم «پیوند واقعی میان مالکان کشتی و پرچمی که تحت آن تردد می‌کنند» تاکید دارد.

آینده‌ای نامعلوم و نیاز به همکاری بین‌المللی

کشتی ایوان که تحت پرچم گامبیا تردد می‌کرد، در واقع برای این کشور ناشناخته بود. اکنون این شناور به طور موقت تحت پرچم یک کشور آفریقایی دیگر پذیرفته شده و تحقیقات رسمی در مورد آن آغاز شده است. ناتان اسمیت، بازرس آی‌تی‌اف، پیش‌بینی می‌کند سرنوشت این نفتکش تنها پس از تخلیه نفت آن در آب‌های آزاد مشخص شود.

ایوان تاکید می‌کند که در آینده با دقت بیشتری درباره هر کشتی تحقیق خواهد کرد و وضعیت پرداخت‌ها و تدارکات را بررسی می‌کند. با توجه به اینکه سفرهای ناوگان سایه بخش مهمی از زنجیره تامین نفت روسیه را تشکیل می‌دهند، همکاری بین‌المللی گسترده‌تری برای حفاظت از دریانوردان در برابر خطرات ذاتی خدمت دریایی ضروری به نظر می‌رسد.