آغاز مرمت توپ تاریخی صفوی در کاخ‌موزه چهل‌ستون اصفهان

وضعیت نامطلوب و اقدامات اولیه

توپ صفوی، که در سال‌های گذشته در مجموعه چهل‌ستون کشف شده بود، متاسفانه در انبار و در فضایی نامناسب، با رطوبت بالا و مجاورت با تجهیزات دیگر، نگهداری می‌شد. مصطفی هادی‌پور در این خصوص اظهار داشت: «نخستین اقدام ما یک مداخله نجات‌بخش بود؛ یعنی خارج‌کردن اثر از فضای نامناسب و انتقال آن به محیطی با گردش هوای بهتر تا از تشدید آسیب‌های بیولوژیک جلوگیری شود. جانمایی فعلی موقت است و با هدف کاهش تماس مستقیم با زمین انجام شده است و به‌هیچ‌وجه به معنای پایان کار نیست.»

مطالعات تخصصی و فرایند مرمت

روند مطالعات تخصصی این اثر تاریخی آغاز شده است. بخش‌هایی از توپ برای بررسی‌های آزمایشگاهی ارسال شده تا میزان آسیب‌های وارده در طول سالیان گذشته مشخص شود. پس از دریافت نتایج، طرح حفاظت و مرمت در شورای راهبردی پایگاه بررسی و سپس برای تأیید به شورای فنی استان و نهایتاً به تهران ارسال خواهد شد.

هادی‌پور افزود: «پس از اخذ مجوزهای لازم، پاک‌سازی عمیق و اقدامات حفاظتی تکمیلی اجرا می‌شود. همچنین برنامه داریم پس از اتمام مرمت، جانمایی شکیل‌تر و استانداردتری برای این اثر طراحی کنیم و با ایجاد تمهیدات امنیتی، شرایط نگهداری آن را کنترل کنیم.»

رویکرد جدید در نمایش آثار و سناریونویسی موزه‌ای

نمایش این توپ بخشی از یک رویکرد جدید در مجموعه چهل‌ستون است. هادی‌پور تأکید کرد: «سناریونویسی در موزه‌ها یک اصل است. مجموعه چهل‌ستون علاوه بر پایگاه تاریخی بودن، کارکرد موزه‌ای نیز دارد و معماری، تزیینات سنگی و چوبی، نقاشی‌ها، نگارگری‌ها، هندسه باغ و محور آب، همگی در کنار هم روایتی منسجم را شکل می‌دهند.»

وی توضیح داد که حضور عناصری مانند ستون‌های عظیم، قرینگی دقیق، حوض و آب در محور مرکزی و تزیینات فاخر، در ذهن بازدیدکننده پرسش ایجاد می‌کند و توپ صفوی نیز در تکمیل همین روایت تاریخی به نمایش درآمده است.

به‌روزرسانی چیدمان و جذب مخاطب

مدیر پایگاه جهانی چهل‌ستون به ضرورت به‌روزرسانی چیدمان آثار اشاره کرد و گفت: «چیدمان فعلی مربوط به سال‌های گذشته است. اگر بتوانیم با طراحی سناریوهای جدید، قاب‌ها و نحوه ارائه آثار را به‌روزرسانی کنیم و حتی برخی اشیا را به‌صورت دوره‌ای به نمایش بگذاریم، می‌توانیم مخاطبان بیشتری جذب کنیم. گردشگری که سال‌ها پیش از مجموعه بازدید کرده است، انتظار دارد در مراجعه مجدد با جلوه‌های تازه روبه‌رو شود.»

در همین راستا، درخواست تأمین اعتبار برای تدوین طرح جامع سناریوی موزه‌ای مجموعه ارائه شده است. هدف این طرح، قرار دادن بازدیدکننده از لحظه ورود، در یک مسیر روایی مشخص و لمس شکوه و انسجام دوره صفوی در اصفهان از طریق تصویر، صوت و جانمایی آثار است.

همچنین، برنامه‌ریزی برای نمایش آثار سنگی دوره صفوی در صورت تأمین آن‌ها صورت گرفته است. فضای محوطه کاخ چهل‌ستون ظرفیت نمایش دائمی یا مقطعی این آثار را دارد.

تأثیر عوامل محیطی و پایش مستمر

هادی‌پور درباره تأثیر عوامل محیطی بر توپ صفوی و سایر اشیای تاریخی مجموعه تأکید کرد: «در حال حاضر با همکاری دانشگاه هنر، مطالعاتی درباره تأثیر آلودگی هوا بر بنا، درختان تاریخی باغ و آثار منقول در حال انجام است. هنوز نتایج نهایی تکمیل نشده است، اما پایش دوره‌ای آثار در دستور کار قرار دارد.»

وی خاطرنشان کرد: «بخشی از آسیب‌های محیطی اجتناب‌ناپذیر است، اما تلاش داریم با طراحی ویترین‌های مناسب، کنترل شرایط محیطی و پایش مستمر، میزان آسیب را به حداقل برسانیم.»

پس از تکمیل پاک‌سازی و مرمت توپ صفوی، با ایجاد شرایط حفاظتی مناسب و تعریف جایگاهی درخور، این اثر به‌صورت اصولی و در چارچوب یک روایت جامع تاریخی در معرض دید عموم قرار خواهد گرفت.

اهمیت تاریخی توپ صفوی

توپ تاریخی به‌جامانده از دوره صفوی که در کاخ‌موزه چهل‌ستون نگهداری می‌شود، نمونه‌ای شاخص از فناوری نظامی ایران در فاصله سده‌های دهم تا دوازدهم هجری قمری است. این دوره با استقرار حکومت صفوی و تثبیت پایتختی اصفهان، شاهد تحول ساختار نظامی کشور بود. هم‌زمان با گسترش مناسبات سیاسی و نظامی با قدرت‌های منطقه‌ای و اروپایی، استفاده از سلاح‌های آتشین و توپخانه به‌صورت سازمان‌یافته در ارتش ایران توسعه یافت.