تشییع باشکوه عبدالمجید ارفعی؛ وداع با مترجم منشور کوروش و عیلام‌شناس برجسته

بدرقه یک پژوهشگر بی‌بدیل

پیکر این دانشمند فقید، با همراهی جمع کثیری از فرهیختگان و شخصیت‌های برجسته، از جمله علی‌اکبر صالحی (رئیس بنیاد ایران‌شناسی)، سیدمصطفی محقق داماد (مجتهد، فیلسوف و رئیس گروه مطالعات اسلامی فرهنگستان علوم ایران)، کاظم موسوی (رئیس مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی)، احمد مسجدجامعی، رضا دبیری‌نژاد (رئیس موزه هنرهای معاصر)، نیکنام حسینی‌پور (مدیر روابط عمومی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی) و اساتید و پژوهشگرانی چون ژاله آموزگار، علی بلوکباشی، مهدی حجت (رئیس اسبق سازمان میراث فرهنگی)، محمود جعفری دهقی، عنایت‌الله مجیدی، علی میرانصاری، علی بهرامیان، علی همدانی، عباس قنبری عدیوی، سیدعلی آل‌داود، نادره جلالی، محمدحسن سمسار، کاوه خورابه، فریبا افتخار و مریم همایونی‌افشار، اسکندر مختاری طالقانی، جبرئیل نوکنده، عباس سعیدی و محمدجواد قنواتی تشییع شد. نکته قابل توجه در این مراسم، عدم حضور هیچ‌یک از مسئولان وزارت میراث فرهنگی بود.

عبدالمجید ارفعی، که به عنوان مترجم فارسی منشور کوروش و الواح هخامنشی شهرت داشت، از معدود بازماندگان رشته عیلام‌شناسی در جهان به شمار می‌رفت. او نقش محوری در بازگرداندن الواح هخامنشی از آمریکا به ایران ایفا کرد و تا آخرین لحظات زندگی خود نیز پیگیر استرداد باقی‌مانده این الواح و خوانش آن‌ها بود.

ارفعی، هدیه ارزشمند به ایرانیان

سید محمدکاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، در سخنانی ضمن ابراز تأسف از این ضایعه بزرگ، ارفعی را «یکی از فرزندان دانشمند و دلبسته فرهنگ ایران زمین» خواند. او تأکید کرد که دکتر ارفعی تمام عمر خود را صرف شناخت ایران باستان و عرضه دستاوردهای علمی‌اش به جهانیان و هم‌میهنان گرامی کرد.

«زنده‌یاد ارفعی از معدود ایرانیانی بود که از دیرباز کوشید صلاحیت‌های علمی را برای شناخت ایران باستان بنابر کهن‌ترین متون و نقوش و کتیبه‌ها و گل‌نوشته‌های برجای مانده از سده‌های بسیار دور گرد آورد و دستاوردهای علمی خود در جهان علم و به عشق هم‌میهنان گرامی عرضه بدارد.»

موسوی به دستاوردهای علمی ارفعی اشاره کرد و گفت: «ترجمه فرمان کوروش از زبان اکدی به فارسی، هدیه‌ای ارزشمند است که دکتر به همه ایرانیان تقدیم داشته است. همچنین باید از اثر درخشان دیگر او، ترجمه گل‌نبشته‌ها و الواح تخت جمشید یاد کرد که اسناد ارزشمند و مهمی از زمان ایران باستان بوده است.» او از همکاری این مرکز برای انتشار آثار ارفعی ابراز خرسندی کرد و فقدان این دانشمند بزرگ را به خانواده و جامعه علمی کشور تسلیت گفت.

ناروایی‌ها و عشق بی‌کران به ایران

علی بلوکباشی، پژوهشگر و مردم‌شناس، با اشاره به آشنایی ۶۰ ساله خود با ارفعی، او را «دانشی مردی بزرگ» توصیف کرد که سال‌های عمر خود را در اندیشه شناخت هویت فرهنگی ایران باستان و شناساندن آن به ایرانیان و جهانیان گذراند.

«دکتر ارفعی عشقی بی‌کران به زبان و فرهنگ ایران باستان، و تعلق خاطر و مهری فراوان به استادان روانشاد استاد ابراهیم پورداود و استاد پرویز ناتل خانلری داشت. سرانجام نیز همین عشق، او را برای دانش‌اندوزی در این قلمرو، روانه امریکا کرد.»

بلوکباشی به تحصیل ارفعی در سال ۱۳۴۴ در مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو در رشته زبان‌های عیلامی و اکدی اشاره کرد و افزود که پس از بازگشت به ایران، در فرهنگستان زبان و ادب فارسی به پژوهش پرداخت، اما حضورش در این نهاد دیری نپایید. او از «ناروایی‌هایی» سخن گفت که در سال‌های انقلاب بر ارفعی و خانلری روا داشته شد.

بلوکباشی همچنین به نقش ارفعی در رمزگشایی و خوانش هزاران گل‌نبشته تخت جمشید اشاره کرد که «دری به سوی فرهنگ اقتصادی و نظام اداری و مالی دربار پادشاهان هخامنشی» گشود و «عرصه دانسته‌های تاریخی ـ اجتماعی و فرهنگی جهانیان را درباره فرهنگ تمدن ایرانی گسترش داد.»

«ارفعی، بنده آزاد باقی ماند»

ژاله آموزگار، پژوهشگر فرهنگ و زبان‌های باستانی و اسطوره‌شناس، در سخنانی احساسی، ارفعی را «فرزند واقعی ایران» و «صاحب مجلس فرزند ایران» خواند.

«خوش به حال ما که هم‌زمان و هم‌دوره مردی بودیم که تمام وجودش عشق به ایران بود؛ فرزند واقعی ایران. بهتر آن است که خوشحال باشیم، غم برای کسی است که زندگی‌اش هدر رفته باشد. کسی که یک عمر خدمت کرده است، بودن و نبودنش برای همه ما افتخار است.»

آموزگار با تأکید بر جاودانگی ارفعی گفت: «خاک نماد است و به ایران تبریک می‌گویم که فرزندش را در حافظیه در آغوش خواهد گرفت. دکتر ارفعی نمرده است. او نه تنها زندگی می‌کرد، که بنده آزاد باقی ماند. او نمی‌میرد، مردن وقتی اتفاق می‌افتد که هیچ باشید. دکتر ارفعی ماندنی است.» او زندگی ارفعی را آسان ندانست، اما تأکید کرد که او «برای انتفاع مالی کار نکرد» و «در برابر مشکلات سر خم نکرد.»

تاریخ جهان بدون ارفعی ناقص است

جبرئیل نوکنده، رئیس کل موزه ملی ایران، با ابراز تسلیت به خانواده و جامعه علمی کشور، از ارفعی به عنوان شخصیتی یاد کرد که «یکی از کهن‌ترین زبان‌های خاموش، یعنی زبان عیلامی، را می‌دانست.» او به دشواری‌های زندگی این پژوهشگر اشاره کرد که با وجود تخصص کم‌نظیرش، ناگزیر بود در حوزه دیگری فعالیت کند. نوکنده از خدمات ماندگار ارفعی در بخش کتیبه‌های باستان موزه ملی ایران در سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۲ سخن گفت و از «نامهربانی‌هایی» که پس از سال ۱۳۸۲ با او شد، یاد کرد.

«نام این استاد بزرگ در حافظه تاریخ جهان باستان زنده خواهد ماند؛ چراکه او به دوره‌ای اشراف داشت که ریشه‌های فرهنگ ایرانی در آن نهفته است؛ دوره عیلام، دوره‌ای که سنگ‌بنای شکل‌گیری امپراتوری هخامنشی شد و افق تازه‌ای به جهان ایرانی بخشید. بی‌تردید تاریخ جهان بدون مطالعه تاریخ هخامنشی ناقص است و این مطالعه نیز بدون بهره‌گیری از داده‌های گل‌نبشته‌های هخامنشی کامل نخواهد بود؛ داده‌هایی که نام عبدالمجید ارفعی با آنها پیوندی ناگسستنی یافته است.»

نوکنده ارفعی را «دانشمندی ایرانی، فروتن و بزرگ» توصیف کرد که «دانش را با اخلاق درآمیخته بود.»

قدردانی از یک عمر تلاش

شهاب‌الدین ارفعی، برادر فقید، به نمایندگی از خانواده، از حضور پرشور استادان، همکاران و شاگردان قدردانی کرد و بر اهمیت دوستی‌های پایدار و طولانی‌مدت تأکید نمود. او به دوستی‌های ۷۰ ساله همکلاسی‌های دبیرستان ارفعی اشاره کرد که هنوز در مراسم حاضر بودند. وی از مجموعه‌های علمی و فرهنگی قدردانی کرد و تسلیت خود را به خانواده، همسر، پسر و دختر ارفعی ابراز داشت. او همچنین به همراهی همیشگی ارفعی با همسرش و دلبستگی عمیق او به ایران اشاره کرد.

هرمز خسرویانی (موبد) نیز در سخنانی کوتاه به اهمیت قدردانی و سپاسگزاری در فرهنگ انسانی و دینی پرداخت و بر لزوم پاسداشت علم و فرهنگ و بزرگداشت بزرگان در زمان حیاتشان تأکید کرد.

پس از این سخنرانی‌ها، سیدمصطفی محقق داماد بر پیکر عبدالمجید ارفعی نماز خواند. پیکر این استاد بزرگ قرار است یکشنبه دهم اسفندماه ۱۴۰۴ در محوطه آرامگاه حافظ شیراز به خاک سپرده شود. همچنین مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی اعلام کرد مراسم بزرگداشتی را پس از تعطیلات نوروز ۱۴۰۵ برای عبدالمجید ارفعی برگزار خواهد کرد.