مارش «حمزه ۲۱»: نغمه ماندگار جنگ و رازهای ناگفته یک آهنگ حماسی

در سال‌های پرالتهاب جنگ ایران و عراق، برخی صداها فراتر از یک پیام ساده، به بخشی جدایی‌ناپذیر از حافظه جمعی مردم تبدیل شدند. در کنار آژیرهای خطر و اعلامیه‌های رادیویی، موسیقی‌هایی حماسی، خبرهای جبهه را همراهی می‌کردند. در میان این نغمه‌ها، قطعه‌ای کوتاه اما پرقدرت، جایگاهی ویژه یافت: مارش «حمزه ۲۱».

این مارش در دهه ۱۳۶۰ به طور گسترده از رادیو پخش می‌شد و اغلب پیش از اعلام خبرهای مهم جنگی یا پیروزی‌ها شنیده می‌شد. شنیدن چند ثانیه از آن برای بسیاری از مردم، نوید خبری مهم از میدان نبرد بود.

شکل‌گیری و خاستگاه «حمزه ۲۱»

در سال‌های نخست جنگ (۱۹۸۰–۱۹۸۸)، رسانه‌های ایران برای پوشش اخبار جبهه‌ها به مارش‌های کوتاه و موسیقی‌های حماسی نیاز داشتند. این قطعات معمولاً توسط ارکسترهای رادیو و تلویزیون ساخته یا تنظیم می‌شدند تا فضایی روحیه‌بخش ایجاد کنند.

آهنگساز کیست؟ ابهام و واقعیت

بر اساس بررسی‌های آرشیو موسیقی جنگ و روایت‌های پژوهشگران، بسیاری معتقدند که «حمزه ۲۱» در اصل یک قطعه مارش ارکسترال از آرشیو موسیقی بین‌المللی بوده که در دهه ۱۳۶۰ توسط رادیو ایران برای برنامه‌های جنگی استفاده شده است. واحد موسیقی رادیو و تلویزیون در آن سال‌ها، برای تولید برنامه‌های خبری و جنگی، از مجموعه‌ای از قطعات مارش نظامی و موسیقی‌های حماسی بدون کلام استفاده می‌کرد که گاهی ساخته آهنگسازان ایرانی و گاهی از آرشیوهای خارجی بودند.

اما یافته‌های جدید در دانشکده افسری امام علی (علیه‌السلام) پرده از رازی دیگر برمی‌دارد. نت قدیمی این اثر با نام اصلی «شهریار» به دست آمده که قدمت آن به سال‌های پیش از ۱۳۵۷ بازمی‌گردد. در روایتی که صحت بیشتری دارد، علی‌اکبر دلبری، سازنده مارش «شهریار» معرفی شده است. دلبری که در سال ۱۳۱۶ وارد ارتش شده و به عنوان رئیس موزیک فعالیت می‌کرده، در سال ۱۳۳۳ مارش «شهریار» را برای ژاندارمری ساخته بود.

کوتاه، کوبنده و امیدبخش

مارش «حمزه ۲۱» به دلیل ساختار کوتاه، ریتم کوبنده و فضای ارکسترال خود، به سرعت جایگاه خاصی پیدا کرد و برای اعلام خبرهای مهم جنگی انتخاب شد. به گفته یکی از سازندگان این قطعه در مستند «بزم رزم» ساخته سیدوحید حسینی، هنگامی که این مارش برای اعلام خبر آزادسازی خرمشهر از رادیو پخش شد، او احساس کرد اثرش توانسته سهمی در ثبت لحظه‌ای تاریخی داشته باشد.

مارش «حمزه ۲۱» با صدای محمود کریمی علویجه، مجری وقت رادیو، پس از آزادسازی خرمشهر در سال ۱۳۶۱ پخش شد. پس از این رویداد، مردم ایران شنیدن مارش «حمزه ۲۱» را نوید پیروزی می‌دانستند.

ریشه نام «حمزه ۲۱»

نام این قطعه به احتمال زیاد به لشکر ۲۱ حمزه در ارتش ایران اشاره دارد؛ یکی از یگان‌های مهم ارتش که در عملیات‌های بزرگی مانند فتح‌المبین و بیت‌المقدس (عملیات آزادسازی خرمشهر) نقش کلیدی داشت. همین ارتباط نمادین میان نام قطعه و یگان نظامی، معنای حماسی بیشتری به این مارش در فضای رسانه‌ای جنگ بخشید.

در دوران جنگ، رادیو مهم‌ترین منبع اطلاع‌رسانی برای مردم بود و «حمزه ۲۱» به نوعی نشانه صوتی اخبار جبهه تبدیل شد؛ نه فقط یک قطعه موسیقی، بلکه یک کد رسانه‌ای که مخاطبان را آماده شنیدن خبری مهم می‌کرد. پژوهشگران فرهنگ جنگ معتقدند این نوع نشانه‌های صوتی در شرایط بحران، به شکل‌گیری حافظه مشترک اجتماعی کمک می‌کنند و نمونه‌ای از «نشانه‌های صوتی جنگ» هستند که نقش مهمی در روایت رسانه‌ای جنگ دارند.

نگاه پژوهشگران و هنرمندان به موسیقی جنگ

پژوهشگران حوزه موسیقی جنگ بر این باورند که مارش‌های نظامی در دوران جنگ تنها نقش سرگرمی ندارند، بلکه بخشی از جنگ روانی و روحیه‌بخشی اجتماعی هستند. این آثار در سه حوزه اثرگذار بودند:

• ایجاد حس قدرت و مقاومت
• افزایش روحیه رزمندگان و مردم
• ساختن روایت حماسی از جنگ

مارش «حمزه ۲۱» نمونه‌ای شاخص از همین کارکرد است که بدون کلام، توانست حس انتظار و هیجان جمعی ایجاد کند. هنرمندان سازنده این آثار در مستندهایی مانند «بزم رزم» توضیح داده‌اند که هدفشان خلق موسیقی‌ای بود که هم روحیه‌بخش باشد و هم حس حماسه و مقاومت را منتقل کند.

ویژگی‌های موسیقایی «حمزه ۲۱»

از نظر موسیقی‌شناسی، این قطعه دارای ویژگی‌های مهمی است:

• ریتم مارش کلاسیک: ضرب‌آهنگ منظم آن یادآور حرکت نظامی و رژه‌های ارتشی است.
• ارکستراسیون بادی برنجی: سازهایی مانند ترومپت و ترومبون نقش اصلی را در ایجاد حس حماسی دارند.
• ساختار کوتاه و خبری: قطعه کوتاه طراحی شده تا بتوان آن را پیش از اعلام خبر یا گزارش پخش کرد.

تمام این ویژگی‌ها باعث شد که این قطعه برای کاربرد رسانه‌ای بسیار مناسب باشد.

«حمزه ۲۱» در حافظه جمعی ایرانیان

برای بسیاری از ایرانیانی که دهه ۱۳۶۰ را تجربه کرده‌اند، شنیدن این مارش یادآور لحظاتی خاص از تاریخ معاصر است. این موسیقی با انتظار برای شنیدن خبر عملیات‌ها، پیروزی‌ها یا تحولات جبهه‌ها پیوند خورده و حتی پس از گذشت دهه‌ها از پایان جنگ، همچنان شناخته شده است.

مارش «حمزه ۲۱» یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های موسیقی رسانه‌ای در دوران جنگ ایران و عراق است؛ قطعه‌ای کوتاه اما پرقدرت که توانست به نمادی صوتی از اخبار جبهه‌ها تبدیل شود و نشان داد که در شرایط جنگی، موسیقی می‌تواند فراتر از هنر عمل کرده و به بخشی از روایت تاریخی و حافظه جمعی یک ملت تبدیل شود.