جازموریان نفس می‌کشد؛ چشم‌انتظار عزم ملی برای احیای تالاب

بازگشت به گذشته: عطش دیرینه جازموریان

سال‌ها پیش، در سیستان و بلوچستان، زمانی که خبرنگار بودم، از اقلیم خشک مناطق مختلف این استان و از تالاب جازموریان می‌گفتم. آن روزها نیز آسمان گاه روی خوش داشت و گاه دست تنگ بود، اما هیچ بارشی عطش چندین ساله جازموریان را سیراب نمی‌کرد. عطشی که در پاییز گذشته کرمان، پس از بارش‌های ناامیدکننده، شدیدتر شد و همه را به این فکر انداخت که تالاب جازموریان ناجی می‌خواهد؛ ناجی از جنس موهبت الهی که ابر بیاورد و ببارد تا تالاب حال و احوالش عوض شود، رنگ بگیرد و نشاط ببخشد.

اما زمستان امسال پربارش بود؛ بارش‌هایی که سهم ۴۹ درصدی تالاب جازموریان در سیستان و بلوچستان و سهم ۵۱ درصدی در کرمان را کمی بهبود بخشید. خبری از دفتر ایرانشهر با عنوان «جازموریان دوباره نفس می‌کشد؛ امید سبز در جنوب‌شرق کشور» از آبگیری مجدد تالاب در شهرستان دلگان و بازگشت نشانه‌های حیات به این زیست‌بوم ارزشمند خبر داد. این خبر، جرقه جستجویی برای بررسی وضعیت تالاب در کرمان شد و مصاحبه‌ای با معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست استان کرمان انجام گرفت.

اهمیت اکولوژیکی تالاب جازموریان

معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست استان کرمان در گفت‌وگو با خبرنگار ما، به اهمیت این تالاب از نظر تنوع زیستی و نقش اکولوژیکی آن در منطقه اشاره کرد. وی گفت: «تالاب جازموریان به لحاظ اکولوژیکی به‌عنوان یک ذخیره‌گاه و منبع تامین علوفه در حوزه جنوب استان کرمان و حتی بخشی از شرق کشور به حساب می‌آید.»

وی افزود که این تالاب دائمی نیست و به‌صورت فصلی آبگیری می‌شده است و رویش گیاهان مرتعی در آن، در تغذیه دام‌ها و معیشت مردم منطقه تاثیر بسزایی داشته است. محمد بیگ‌زاده ادامه داد: «همچنین تالاب جازموریان زیستگاه بسیار مناسبی برای پرندگان مهاجر از جمله «هوبره» بوده است که از کشورهای دیگر برای زمستان‌گذرانی به این منطقه می‌آمدند. برخی پرنده‌های آبزی و کنار آبزی در داخل کشور هم به این تالاب مهاجرت داشتند.»

وضعیت جازموریان نسبت به سال گذشته: «خوب»

معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست استان کرمان، وضعیت آبگیری تالاب جازموریان را نسبت به سال گذشته خوب ارزیابی کرد و گفت: «امسال وضعیت بارندگی‌ها به نسبت بهتر بوده و به نسبت هم وضعیت تالاب بهتر است.»

وی با اشاره به اینکه فاصله سد جیرفت تا تالاب جازموریان حدود ۲۰۵ کیلومتر است و آب رها شده در مسیرش توسط روستاهای مختلف برای کشاورزی استفاده می‌شود، افزود: «این تالاب به طور طبیعی تحت تاثیر اتفاقاتی است که در حوضه آبریز بالادست رخ می‌دهد. اگرچه رودخانه‌ای که از بالا دست جاری می‌شود منبع حیاتی برای روستاهای اطراف و فعالیت‌های کشاورزی است، اما کنترل صددرصدی بر عدم تداخل در حقابه تالاب امری دشوار و تقریباً غیرممکن است.» وی تاکید کرد که به دلیل پراکندگی روستاها و نیازهای کشاورزی، کنترل کامل و جلوگیری از هرگونه برداشت در بالادست عملی نیست و نظارت مستمر بر تمامی نقاط نیازمند نیروی انسانی زیادی است که عملاً امکان‌پذیر نیست.

باران، تنها ناجی قلب جازموریان

بیگ‌زاده خاطرنشان کرد که تالاب جازموریان پهنه بسیار وسیعی است و تنها بارندگی‌های مناسب می‌تواند آن را به‌طور کامل آبگیری کند و رهاسازی آب از سد به تنهایی برای آبگیری کامل آن کافی نیست. وی با اشاره به اینکه تبخیر و تعریق در این تالاب بسیار بالاست و درصدی از آبی که از سد رهاسازی می‌شود از طریق تبخیر هدر می‌رود، تصریح کرد: «برای آبگیری کامل تالاب باید نزولات جوّی به میزان کافی داشته باشیم.»

جلوگیری از تبدیل شدن جازموریان به کانون ریزگرد

معاون محیط زیست طبیعی استان کرمان با تاکید بر اینکه تالاب جازموریان هم‌اکنون یکی از کانون‌های فعال ریزگرد استان است، گفت: «در فصول خشک سال با کوچک‌ترین وزش نسیمی شاهد ریزگرد در منطقه جنوب استان هستیم و حتی در مواقعی که طوفان‌های شدید داریم شهر کرمان نیز در معرض ریزگردهای ناشی از این تالاب قرار می‌گیرد.»

وی در پاسخ به پرسشی درباره پروژه‌های تثبیت شن‌های روان در محدوده تالاب، توضیح داد که این موضوع عمدتاً به حوزه وظایف اداره کل منابع طبیعی بازمی‌گردد و از برنامه‌های دقیق آن‌ها اطلاعی ندارد. وی افزود: «وسعت بالای منطقه به گونه‌ای نیست که بتوان با پروژه‌های محدود و دستی، نظیر دیوارسازی، به دنبال تثبیت شن بود.» بیگ‌زاده مساحت حوزه تالاب را بسیار گسترده و دارای وسعت اکولوژیک میلیونی توصیف کرد.

معاون محیط زیست طبیعی استان کرمان در پایان، مهمترین عامل برای جلوگیری از تبدیل شدن جازموریان به کانون ریزگرد را تأمین رطوبت و آب دانست و خاطرنشان کرد: «تا زمانی که تالاب آب داشته باشد و بستر آن مرطوب بماند، طبیعت به صورت خودکار از برخاستن گرد و غبار جلوگیری می‌کند. اما متأسفانه در شرایط خشکی، حتی کوچکترین تردد انسان، حیوان یا خودرو در بستر نرم تالاب باعث خرد شدن خاک و تبدیل آن به ریزگرد می‌شود. بنابراین، لطف الهی و بارندگی‌های مناسب می‌تواند وضعیت را بهبود بخشد.»

انتظار برای کارگروه استانی تالاب جازموریان

با این حال، تکیه صرف بر موهبت الهی، نمی‌تواند برنامه‌ای برای نجات تالابی باشد که حالا به یکی از کانون‌های فعال ریزگرد در استان تبدیل شده است. کارشناسان هشدار می‌دهند که در فصول خشک با کوچک‌ترین وزش نسیمی، ریزگرد از بستر خشکیده تالاب برمی‌خیزد و گاهی تا شهر کرمان را نیز درگیر می‌کند. به همین دلیل، همه نگاه‌ها به تشکیل کارگروه استانی تالاب جازموریان دوخته شده است.

بیگ‌زاده با اشاره به مشترک بودن تالاب جازموریان بین دو استان کرمان و سیستان و بلوچستان، از وجود هماهنگی‌های لازم بین دو اداره کل خبر داد و تصریح کرد که همکاران در محیط زیست استان‌ها همواره در جلسات و همایش‌های ملی و تعاملات استانی تبادل نظر دارند. وی افزود: «پیگیری‌ها برای تشکیل کارگروه استانی تالاب انجام شده و نامه‌نگاری‌های لازم صورت گرفته است. منتظر هستیم استانداری کرمان زمان برگزاری این کارگروه را تعیین کند؛ استاندار محترم نیز دستور لازم را صادر کرده‌اند تا دستگاه‌های مسئول در استان گرد هم آیند. به محض تشکیل این کارگروه، بسیاری از مشکلات مرتفع خواهد شد.»

معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست استان کرمان تاکید کرد: «نجات تالاب جازموریان و حل همه این مشکلات و ایجاد هماهنگی بیش‌تر بین نهادهای متولی و مسئول، منوط به این است که کارگروه استانی تالاب‌ها در کرمان تشکیل شود.»

وی مهم‌ترین خواسته اداره کل محیط زیست استان کرمان از کارگروه استانی تالاب‌ها پس از فعال شدن را اختصاص ردیف اعتباری خاص در سطح ملی برای تالاب جازموریان، مانند دریاچه ارومیه، دانست. وی اظهار کرد: «هر ساله اعتباری از سوی دفتر تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور اختصاص پیدا می‌کند که جوابگوی نیازی که تالاب جازموریان دارد نیست.»

چشم‌انتظاری برای عزم جدی

شاید این روزها که خبر آبگیری جازموریان را می‌شنویم، دلمان کمی قرص شود که تالاب دارد نفس می‌کشد. اما جازموریان برای زنده ماندن، نه به ترحم ابرهای بی‌وفا نیاز دارد، نه به لطف گاه‌به‌گاه سدهایی که آب را پیش از رسیدن به او، برای کشاورزی قسمت می‌کنند. جازموریان تشنه یک عزم جدی است؛ تشنه کارگروهی که حرفش فقط روی کاغذ نماند، تشنه اعتباری که بوی عمل بدهد. تا آن موقع، ما می‌مانیم و چشم‌هایی که به آسمان دوخته شده، شاید امسال ابری‌تر، شاید بارانی‌تر...