شکاف‌های داده‌ای در سلامت زنان: قلمرویی ناشناخته در علم پزشکی

سلامت زنان: قلمرویی ناشناخته در علم پزشکی

در دنیای پژوهش‌های پزشکی، سلامت زنان مدت‌هاست که در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. جنیفر رابین، پژوهشگر پسادکتری در دانشگاه تورنتو، در سال ۲۰۱۹ با راه‌اندازی آزمایشگاه خود، مسیر جدیدی را در این زمینه گشود. او با همکاری یک دانشجوی دکتری، به بررسی ارتباط میان کاهش هورمون استرادیول در دوران یائسگی و نرخ بالاتر ابتلا به آلزایمر در زنان پرداخت. این تحقیقات نشان داد که اطلاعات علمی موجود در این حوزه به طرز شگفت‌انگیزی اندک است.

چرا سلامت زنان مغفول مانده است؟

رابین دریافت که در بسیاری از بیماری‌ها، سلامت زنان همچنان یک قلمرو ناشناخته علمی است. او معتقد است که بررسی دقیق مجموعه‌داده‌های بزرگ و مقایسه تفاوت‌های سلامت میان دو جنس می‌تواند به کشف یافته‌های عمیقی منجر شود.

«احساس می‌کردم با منطقه‌ای ناشناخته روبه‌رو هستیم که می‌تواند پاسخ‌های زیادی را آشکار کند.»

تاریخچه پژوهش‌های پزشکی نشان می‌دهد که بیشتر داده‌ها بر اساس مطالعاتی جمع‌آوری شده‌اند که روی بدن مردان انجام شده‌اند. تا دهه ۱۹۹۰، زنان به ندرت در مطالعات بالینی شرکت داده می‌شدند، عمدتاً به دلیل نگرانی‌ها درباره آسیب احتمالی به جنین. حتی حیوانات ماده نیز اغلب از پژوهش‌های آزمایشگاهی کنار گذاشته می‌شدند، با این تصور که نوسانات هورمونی زیست‌شناسی آن‌ها را بیش از حد پیچیده می‌کند. این حذف سیستماتیک عواقب جدی داشته است:

• تأخیر در تشخیص بیماری‌ها: بیماری‌ها در زنان دیرتر تشخیص داده می‌شوند.
• اثربخشی داروها: برخی داروها برای زنان کمتر مؤثر یا حتی خطرناک هستند.
• محدودیت دستورالعمل‌های درمانی: دستورالعمل‌های درمانی مبتنی بر شواهد برای نیازهای سلامت زنان بسیار محدود است.

علاوه بر این، بسیاری از پژوهش‌های موجود سلامت زنان را تنها به اندام‌های تولیدمثلی آن‌ها محدود کرده‌اند، که این موضوع شکاف‌های بزرگی در درک بیماری‌هایی مانند سرطان، بیماری قلبی و زوال عقل در زنان ایجاد کرده است.

تغییر رویکرد و سیاست‌های جدید

در سال ۲۰۱۶، «مؤسسه ملی بهداشت آمریکا» سیاستی را معرفی کرد که بر اساس آن، پژوهش‌های پیش‌بالینی و بالینی باید جنسیت را به عنوان یک متغیر زیستی در نظر بگیرند. هم‌زمان، سیاست‌های مشابهی در اتحادیه اروپا و کانادا نیز اتخاذ شد. این تغییرات و افزایش بودجه‌های پژوهشی، درک دانشمندان از سلامت زنان را به طور چشمگیری متحول کرده است.

تفکیک داده‌ها: گامی ضروری اما ناکافی

یکی از روش‌های اصلی برای رسیدن به این هدف، تفکیک داده‌ها بر اساس جنسیت است. رابین و همکارانش این روش را روی پایگاه‌های داده قدیمی به کار برده‌اند تا تفاوت‌های مهم میان زنان و مردان را آشکار کنند. با این حال، کارا تاننبائوم، پزشک و پژوهشگر در دانشگاه مونترال، تأکید می‌کند که تفکیک داده‌ها به تنهایی کافی نیست.

«تحلیل مجموعه‌داده‌های بزرگ می‌تواند نشان دهد که تفاوت‌هایی میان زنان و مردان وجود دارد، اما به تنهایی نمی‌تواند توضیح دهد چرا این تفاوت‌ها ایجاد می‌شوند. تفکیک داده‌ها فقط آغاز داستان است.»

چالش‌های جهانی و تفاوت‌های جنسیتی در بیماری‌ها

جمع‌آوری داده‌های کافی درباره حیوانات ماده و زنان در پژوهش‌ها همواره چالش‌برانگیز بوده است. مطالعات نشان داده‌اند که بیش از ۷۰ درصد پژوهش‌های مبتنی بر کشت سلولی و تقریباً تمام پژوهش‌های حیوانی روی نمونه‌های نر انجام شده‌اند. در سال ۱۹۷۷، سازمان غذا و داروی آمریکا زنان باردار را از مراحل اولیه کارآزمایی‌های بالینی حذف کرد، تصمیمی که پس از فاجعه داروی تالیدومید گرفته شد. اما در سال ۱۹۹۳، قوانین جدیدی برای افزایش تنوع نژادی و جنسیتی در کارآزمایی‌های بالینی تصویب شد و سیاست سال ۲۰۱۶ مؤسسه ملی بهداشت نیز گام مهمی در جهت شمول بیشتر زنان بود.

«پژوهش علمی بدون در نظر گرفتن جنس و جنسیت نه دقیق است و نه اخلاقی.»

این سیاست‌ها، گرچه عمدتاً در آمریکا اجرا شدند، تأثیرات گسترده‌ای بر درک جهانی از سلامت زنان گذاشتند. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۴ توسط وداواتی پاتواردهان و همکارانش نشان داد که الگوهای بیماری در زنان و مردان در سطح جهان متفاوت است:

• مردان: در ۱۳ مورد از ۲۰ علت اصلی بیماری، مردان در سنین پایین‌تر بیشتر جان خود را از دست می‌دهند. بیماری‌هایی مانند بیماری قلبی، سرطان ریه و بیماری کلیه با افزایش سن در مردان شایع‌تر است.
• زنان: زنان عمر طولانی‌تری دارند، اما اغلب با سلامت ضعیف‌تری زندگی می‌کنند و بیشتر از بیماری‌هایی رنج می‌برند که کیفیت زندگی را کاهش می‌دهند، مانند افسردگی، کمردرد و اختلالات اسکلتی-عضلانی. این تفاوت از سنین ۱۰ تا ۲۴ سالگی آغاز شده و در تمام طول عمر ادامه می‌یابد.

با این حال، بسیاری از پایگاه‌های داده سلامت هنوز اطلاعات تفکیک‌شده بر اساس جنسیت را ندارند. آنجلا چانگ از دانشگاه جنوبی دانمارک اشاره می‌کند که اطلاعات جنسیت در مراکز درمانی ثبت می‌شود، اما همیشه وارد پژوهش‌های علمی نمی‌شود.

کووید-۱۹ و شکاف داده‌های جنسیتی

در طول همه‌گیری کووید-۱۹، سارا هاوکس و همکارانش دریافتند که تشخیص تفاوت تأثیر بیماری بر زنان و مردان دشوار است. آن‌ها بزرگ‌ترین پایگاه داده تفکیک‌شده بر اساس جنسیت درباره کووید-۱۹ را ایجاد کردند و دریافتند که از ۲۰۶ کشور، تنها ۱۴۰ کشور داده‌های تفکیک‌شده درباره مرگ‌ومیر و ۱۸ کشور اطلاعات مشابهی درباره میزان آزمایش داشتند.

نتایج این تحلیل نشان داد:

• مردان کمتر آزمایش می‌دادند، اما بیشتر بستری می‌شدند.
• زنان کمتر جان خود را از دست می‌دادند (۱۳ مرد در برابر هر ۱۰ زن).

با این وجود، بیش از ۹۰ درصد دستورالعمل‌های بالینی در ۷۶ کشور بررسی‌شده هیچ توجهی به جنس یا جنسیت نداشتند. شناسایی این روندها برای طراحی سیاست‌های عمومی و کاهش نابرابری‌های سلامت ضروری است، اما نیازمند دسترسی به اطلاعات باکیفیت است.

«ما هنوز در این زمینه کار زیادی برای انجام دادن داریم. حتی اگر هیچ تفاوتی هم وجود نداشته باشد، دانستن آن مهم است. اما در حال حاضر اغلب مجبوریم بگوییم: مطمئن نیستیم.»