غرق شدن ناوشکن ایرانی «دنا» توسط اژدر آمریکا؛ موقعیت دشوار دیپلماتیک هند

غرق شدن «دنا»: از میهمان افتخاری تا هدف اژدر

نیروی دریایی هند در تاریخ ۱۷ فوریه امسال، با انتشار پیامی صمیمانه در شبکه اجتماعی ایکس، از ناوشکن ایرانی «دنا» استقبال کرده بود. این ناوچه برای شرکت در «رژه بین‌المللی دریایی ۲۰۲۶» و رزمایش «میلان» به بندر ویساکاپاتنام، در کرانه شرقی هند، سفر کرده بود. تصاویر منتشر شده، ملوانانی با یونیفرم‌های سفید و مرتب را در کنار ناوچه‌ای خاکستری در آب‌های آفتابی بندر به نمایش می‌گذاشت و هشتگ‌های پست نیز از «پل‌های دوستی» و «اتحاد در پهنه اقیانوس‌ها» سخن می‌گفتند.

اما تنها دو هفته پس از این استقبال دوستانه، همان کشتی با ۱۳۰ سرنشین در اعماق اقیانوس هند غرق شد. در ۴ مارس، یک زیردریایی آمریکایی در نزدیکی سواحل جنوبی سریلانکا، این ناو را با اژدر هدف قرار داد و نابود کرد. ناوشکن «دنا» که در سال ۲۰۲۱ به آب انداخته شده بود، شناوری نسبتاً تازه از کلاس «موج» در ناوگان جنوب ایران به شمار می‌رفت که وظیفه گشت‌زنی در تنگه هرمز و دریای عمان را بر عهده داشت.

پیت هگست، وزیر دفاع ایالات متحده، در این باره اظهار داشت: «این شناور تصور می‌کرد در آب‌های بین‌المللی در امان است، اما در نهایت بی‌صدا نابود شد.» تیم‌های امداد و نجات سریلانکا تاکنون پیکر دست‌کم ۸۷ نفر را از آب بیرون کشیده‌اند و تنها ۳۲ نفر از این حادثه جان سالم به در برده‌اند.

پیامدهای راهبردی برای هند

غرق شدن این ناو نشان‌دهنده گسترش چشمگیر دامنه درگیری میان آمریکا، اسرائیل و ایران است. هرچند این حادثه در آب‌های بین‌المللی اقیانوس هند و خارج از آب‌های تحت حاکمیت هند رخ داده، اما دهلی‌نو را در موقعیتی دیپلماتیک و دشوار قرار داده است. آرون کومار سینگ، دریاسالار بازنشسته، در این باره می‌گوید: «جنگ به آستانه خانه‌های ما رسیده است و این اصلاً نشانه خوبی نیست.»

برهما چلانی، کارشناس امور راهبردی هند، این رویداد را «شرمساری راهبردی» برای دهلی‌نو توصیف کرده و در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «با غرق کردن شناوری که از یک رزمایش چندجانبه به میزبانی هند بازمی‌گشت، واشنگتن عملاً همسایگی دریایی هند را به منطقه‌ای جنگی تبدیل کرد و پرسش‌های ناخوشایندی درباره میزان نفوذ و اقتدار هند در حیاط خلوت خود برانگیخت.»

ابهامات و جزئیات حمله

ناو «دنا» تنها چند روز پیش از غرق شدن، مهمان دیپلماتیک نیروی دریایی هند بود و در رزمایش «میلان» که با حضور ۷۴ کشور و ۱۸ ناو جنگی برگزار شد، شرکت داشت. این رزمایش با هدف نمایش نقش رو به گسترش هند در رهبری دریایی برگزار شده بود.

آرون کومار سینگ، که از میهمانان این رویداد بود، می‌گوید در ۲۱ فوریه، کشتی‌های حاضر در رزمایش، از جمله ناوشکن ایرانی دنا، برای ورود به مرحله دریایی رزمایش «میلان» به دریا رفتند و قرار بود این مرحله تا ۲۵ فوریه ادامه داشته باشد. اما هنوز مشخص نیست این کشتی در فاصله هفت روز میان پایان رزمایش تا زمان حادثه دقیقاً چه می‌کرده است. محل غرق شدن این ناو در نزدیکی بندر گاله در سریلانکا، تنها دو تا سه روز دریانوردی با سواحل شرقی هند فاصله دارد.

آقای سینگ معتقد است روند حمله چندان پیچیده نبوده است. ایالات متحده مسیر حرکت شناورها را در تمام اقیانوس‌های جهان رصد می‌کند و زیردریایی‌های آمریکایی همواره در مأموریت دریایی هستند. این حمله با شلیک یک فروند اژدر «مارک ۴۸» انجام شده است؛ سلاحی سنگین با حدود ۳۰۰ کیلوگرم مواد منفجره قوی که توانایی دو نیم کردن یک کشتی را دارد. تصاویر ویدئویی نشان می‌دهد زیردریایی احتمالاً این اژدر را از فاصله حدود ۳ تا ۴ کیلومتری و در حدود ساعت ۰۵:۳۰ به وقت محلی شلیک کرده است.

تبعات این حمله، هولناک و آنی بود. گزارش‌ها حاکی است که این ناو جنگی ظرف دو تا سه دقیقه غرق شد و فرصت چندانی برای امدادرسانی باقی نگذاشت. آقای سینگ می‌گوید: «اینکه توانستند پیام درخواست کمک ارسال کنند، خود معجزه بود.» این پیام توسط «مرکز هماهنگی نجات دریایی سریلانکا» در کلمبو دریافت شد و نیروی دریایی هند و سریلانکا عملیات جست‌وجو و نجات را آغاز کردند.

موضع حقوقی و دیپلماتیک

بر اساس «کنوانسیون دوم ژنو»، کشورهای در حال جنگ موظف‌اند پس از یک حمله دریایی، «تمام اقدامات ممکن» را برای نجات ملوانان زخمی یا خدمه کشتی غرق‌شده انجام دهند. با این حال، در عمل این تعهد تنها زمانی اجرا می‌شود که عملیات نجات، کشتی مهاجم را در معرض خطر جدی قرار ندهد. آقای سینگ می‌گوید زیردریایی‌ها به‌ندرت می‌توانند در چنین شرایطی کمک کنند: «اگر به سطح بیایید و موقعیت خود را لو بدهید، ممکن است کشتی دیگری شما را هدف قرار دهد و غرق کند.»

جنگ میان ایالات متحده و ایران از ۲۸ فوریه آغاز شده بود و گزارش‌ها حاکی از آن است که ۱۷ شناور نیروی دریایی ایران نابود شده‌اند. آقای سینگ می‌گوید: «وقتی جنگ واقعی در جریان باشد، هر کشتی متعلق به یک کشور درگیر عملاً به هدفی مشروع تبدیل می‌شود.»

برای دهلی، این رویداد از نظر دیپلماتیک موقعیتی دشوار ایجاد کرده است. هند در سال‌های اخیر در حوزه دفاعی به واشنگتن نزدیک‌تر شده، در حالی که همزمان روابط سیاسی و اقتصادی دیرینه خود با تهران را حفظ کرده است؛ موازنه‌ای ظریف که این جنگ حفظ آن را دشوارتر کرده است.

نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، به‌طور کلی خواستار «گفت‌وگو و دیپلماسی» برای حل‌وفصل درگیری‌ها شده است، اما نه به‌طور مستقیم به غرق شدن ناو ایرانی اشاره کرده و نه حمله آمریکا را مورد انتقاد قرار داده است. در مقابل، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، این حمله را «جنایتی در دریا» توصیف کرد و تأکید کرد که این ناوچه «میهمان نیروی دریایی هند» بوده است.

بحث‌ها در محافل راهبردی هند

کانوال سیبال، دیپلمات باسابقه هند، استدلال کرده است که مسئولیت هند شاید از نظر حقوقی مطرح نباشد، اما از نظر اخلاقی وجود دارد. او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «اگر هند این ناو ایرانی را برای شرکت در رزمایش میلان دعوت نکرده بود، آن کشتی در آن نقطه حضور نداشت. ابراز تسلیت بابت جان‌باختن کسانی که مهمان ما بودند، کار شایسته‌ای است.»

برهما چلانی این حمله را ضربه‌ای به دیپلماسی دریایی هند توصیف کرد و گفت حمله اژدری به این ناوچه در «حیاط خلوت دریایی هند» تصویری را که دهلی از خود به‌عنوان «شریک امنیتی برتر» در اقیانوس هند ساخته بود، درهم شکسته است. او می‌گوید: «با یک حمله اژدری، قدرت سخت آمریکا، قدرت نرم به‌دقت ساخته‌شده هند را زیر سؤال برد.»

سوبرامانیام جایشانکار، وزیر امور خارجه هند، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که با عباس عراقچی گفت‌وگوی تلفنی داشته است. او همچنین تصویری از دیدارش با سعید خطیب‌زاده، معاون وزیر امور خارجه ایران، در حاشیه یک نشست سیاست خارجی در دهلی منتشر کرد.

از نگاه سرینات راگاوان، مورخ نظامی، از نظر حقوقی موضوع روشن است: پس از آنکه این شناور ایرانی سواحل هند را ترک کرد، دهلی دیگر هیچ مسئولیت رسمی در قبال آن نداشت. اما پیام راهبردی این رویداد را نمی‌توان به‌سادگی نادیده گرفت. آقای راگاوان می‌گوید: «نخست، گسترش جغرافیای این جنگ. دوم، توان محدود هند در مدیریت پیامدهای آن.» او می‌افزاید: «در واقع، نیروی دریایی آمریکا با این اقدام پیامی هشدارآمیز به همه بازیگران منطقه، از جمله هند، فرستاده است.»