خلیج فارس؛ قطب هوش مصنوعی در چالش با تنش‌های ژئوپلیتیکی

خلیج فارس، کانون هوش مصنوعی در معرض تهدیدات ژئوپلیتیکی

برای بیش از یک دهه، کشورهای حاشیه خلیج فارس با سرمایه‌گذاری‌های عظیم و ارائه شرایط جذاب، تلاش کرده‌اند تا اقتصاد خود را از وابستگی به نفت و گاز رها کرده و به قطب‌های دانش‌بنیان و فناورانه تبدیل کنند. این تلاش‌ها، با جذب شرکت‌های بزرگ فناوری و سرمایه‌های وال‌استریت، منطقه را به یکی از مقاصد اصلی سرمایه‌گذاری در حوزه فناوری و هوش مصنوعی تبدیل کرده بود؛ اما تشدید ناگهانی تنش‌های نظامی در غرب آسیا، این چشم‌انداز روشن را به طور جدی زیر سؤال برده و آینده سرمایه‌گذاری‌های چند تریلیون دلاری را در هاله‌ای از ابهام فرو برده است.

سرمایه‌گذاری‌های کلان و ظهور قطب هوش مصنوعی

کشورهای امارات متحده عربی، بحرین و قطر با بهره‌گیری از صندوق‌های ثروت حاکمیتی عظیم و ایجاد زیرساخت‌های مدرن، توانسته‌اند شرکت‌های پیشرو فناوری ایالات متحده را به منطقه جذب کنند. شرکت‌هایی نظیر انویدیا، مایکروسافت و اوراکل میلیاردها دلار در ایجاد مراکز داده و زیرساخت‌های پردازشی سرمایه‌گذاری کرده‌اند. این مراکز داده، که به توان پردازشی عظیم، برق ارزان و زمین گسترده نیاز دارند، قرار است موتور محرک نسل جدید خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی باشند.

بسیاری از تحلیلگران، خلیج فارس را یکی از کانون‌های نوظهور زیرساخت جهانی هوش مصنوعی می‌دانند.

پروژه «استارگیت امارات»، که توسط اوپن‌ای‌آی و اوراکل با پردازنده‌های انویدیا در ابوظبی آغاز شده، به عنوان بزرگ‌ترین مرکز داده جهان در خارج از ایالات متحده شناخته می‌شود. علاوه بر این، ابتکار «پکس سیلیکا» که توسط وزارت امور خارجه آمریکا و با امضای ۱۱ کشور از جمله امارات و قطر معرفی شد، نشان‌دهنده تبدیل شدن زیرساخت‌های دیجیتال به بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی جهانی است.

موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد خلیج فارس در نقطه اتصال آسیا، آفریقا و خاورمیانه، همراه با دسترسی به زمین‌های گسترده و برق نسبتاً ارزان، به ایجاد ده‌ها مرکز داده در این منطقه کمک کرده است.

تهدیدات ژئوپلیتیکی و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های دیجیتال

با این حال، تحولات اخیر نشان داده که این تمرکز زیرساختی می‌تواند با ریسک‌های ژئوپلیتیکی جدی همراه باشد. یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، آسیب‌پذیری کابل‌های فیبر نوری زیردریایی است که از تنگه هرمز و دریای سرخ عبور می‌کنند و نقش حیاتی در اتصال اینترنت میان اروپا و آسیا دارند.

• در سال ۲۰۲۴، چهار کابل اصلی زیردریایی در دریای سرخ آسیب دیدند.
• این حادثه منجر به اختلال در حدود یک چهارم ترافیک داده میان اروپا و آسیا شد.
• ترمیم کامل کابل‌ها ماه‌ها زمان برد، که نشان‌دهنده وابستگی شبکه جهانی اینترنت به نقاط گلوگاهی محدود است.

علاوه بر تهدیدات دریایی، زیرساخت‌های زمینی نیز در معرض خطر حملات سایبری و فیزیکی در شرایط جنگی قرار دارند و اکوسیستم فناوری و هوش مصنوعی منطقه را با تهدیدی ترکیبی مواجه می‌سازند.

پایان توهم «حباب امنیتی»

تا پیش از تشدید تنش‌های اخیر، بسیاری از سرمایه‌گذاران بین‌المللی تصور می‌کردند که فعالیت‌های فناوری در خلیج فارس از بی‌ثباتی‌های سیاسی منطقه غرب آسیا مصون است. شهرهایی مانند دبی، ابوظبی و دوحه به قطب‌های منطقه‌ای سرمایه‌گذاری فناوری تبدیل شده بودند و این تصور را ایجاد کرده بودند که منطقه خلیج فارس نوعی «حباب امنیتی» در میان بحران‌های خاورمیانه است.

در سال ۲۰۲۳، مت گرتکن، تحلیلگر ارشد ژئوپلیتیک مؤسسه «BCA Research»، نسبت به احتمال گسترش جنگ در منطقه و تأثیر آن بر فعالیت‌های اقتصادی و فناوری هشدار داده بود.

تحولات اخیر نشان داد که این برداشت تا چه اندازه شکننده است. زیرساخت‌های دیجیتال و فناوری به بخشی از معادلات ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند و ریسک‌های منطقه‌ای می‌توانند به سرعت بر امنیت سرمایه‌گذاری‌های فناوری اثر بگذارند.

بازتعریف امنیت در عصر هوش مصنوعی

پیامد مستقیم این تحولات، لزوم بازنگری بنیادین در درک دولت‌های خلیج فارس از امنیت زیرساخت‌های دیجیتال است. در گذشته، تمرکز بر تهدیدات سایبری بود؛ اما اکنون تهدیدات فیزیکی مانند حملات موشکی و پهپادی نیز به متغیرهای امنیتی تعیین‌کننده تبدیل شده‌اند.

مراکز داده، هاب‌های ارتباطی و مسیرهای انتقال داده دیگر صرفاً دارایی‌های اقتصادی نیستند؛ بلکه به دارایی‌های راهبردی تبدیل شده‌اند که نقش آن‌ها در قدرت ملی و رقابت ژئوپلیتیکی رو به افزایش است. امنیت این زیرساخت‌ها به طور مستقیم با معادلات ژئوپلیتیکی، رقابت قدرت‌های بزرگ و محاسبات نظامی منطقه‌ای گره خورده است.

آینده پروژه‌های عظیم فناوری در خلیج فارس به توان دولت‌های منطقه در ایجاد توازن میان توسعه سریع زیرساخت‌های دیجیتال و مدیریت ریسک‌های ژئوپلیتیکی بستگی دارد. این منطقه باید بتواند هم‌زمان به قطب اصلی زیرساخت جهانی هوش مصنوعی تبدیل شود و سطح پایداری و امنیتی را حفظ کند که برای سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت فناوری ضروری است.