جنگ ایران و اسرائیل: از باتلاق خاورمیانه تا خویشتنداری آذربایجان و ترکیه

اظهارات تند علی‌اف پس از حمله پهپادی

به گزارش الدار ممدوف، تحلیل‌گر مسائل منطقه‌ای، پس از برخورد پهپادها به منطقه خودمختار نخجوان در جمهوری آذربایجان که منجر به جراحت چهار غیرنظامی شد، ایران هرگونه دخالت در این حملات را رد کرد. در آن زمان، این تصور وجود داشت که شرایط برای گشایش جبهه‌ای شمالی علیه ایران مهیا شده است.

الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، این حمله پهپادی را «اقدامی تروریستی» خواند و در سخنرانی تندی، وعده «اقدام تلافی‌جویانه» داد. او همچنین آذربایجانی‌های ایران را «هم‌وطن» خطاب کرد و مدعی شد تهران عمداً با متهم کردن آذربایجان به اجازه دسترسی جنگنده‌های اسرائیلی به حریم هوایی خود در طول جنگ 12 روزه، وجهه این کشور را در نزد آذری‌های ایران تخریب کرده است.

این تحولات برای برخی از نومحافظه‌کاران در اندیشکده‌های واشنگتن، مانند مایک دوران از موسسه هادسون و برندا شافر از بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها که برنامه تجزیه ایران را بر اساس خطوط قومیتی تدوین کرده‌اند، بسیار جذاب بود. به نظر می‌رسید که این افراد در حال تحریک باکو برای پیوستن به درگیری علیه تهران بودند.

با این حال، علیرغم لفاظی‌های شدید علی‌اف، این «شاهین‌ها» باید از پاسخ عمدتاً سمبولیک او ناامید شده باشند. سفیر ایران در آذربایجان به وزارت خارجه این کشور احضار شد و نامه اعتراضی به ایران تحویل داده شد. سپس، در روز یکشنبه، علی‌اف با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، گفت‌وگوی تلفنی داشت. طبق گزارش رسانه‌های آذربایجانی، پزشکیان از علی‌اف برای حضور در سفارت ایران در باکو جهت ابراز تسلیت برای رهبر فقید ایران و حمایت بشردوستانه از ایران تشکر کرد.

پزشکیان تأکید کرد که موضع رسمی ایران این است که در حمله پهپادی علیه آذربایجان نقشی نداشته است؛ موضعی که منعکس‌کننده رویکرد عمومی جمهوری اسلامی ایران است که اسرائیل را مقصر این عملیات می‌داند. این روند تنش‌زدایی توسط نزدیک‌ترین متحدان باکو نیز تقویت شد. سازمان کشورهای ترک‌زبان (OTS) که شامل ترکیه، جمهوری آذربایجان و جمهوری‌های آسیای مرکزی است، بیانیه‌ای مشترک منتشر کرد که در آن حملات پهپادی «از قلمروی ایران» (نه «توسط ایران») محکوم شد.

ایجاد پوشش برای عقب‌نشینی علی‌اف

این جمله‌بندی محتاطانه دیپلماتیک، رویکرد باکو و متحدانش در سازمان کشورهای ترک‌زبان را نشان می‌دهد. آنها ضمن ابراز همدردی و حمایت از باکو، از مقصر دانستن مستقیم تهران خودداری کرده‌اند و بدین ترتیب، پوششی برای علی‌اف ایجاد کردند تا از مواضع تند قبلی خود عقب‌نشینی کند.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که اعضای OTS دقیقاً همان کشورهایی هستند که نومحافظه‌کاران و مدافعان پیمان ابراهیم به شدت در تلاش برای جلب حمایت آنها هستند. چشم‌انداز آنها همواره ایجاد اتحادی از کشورهای اسلامی میانه‌رو از خلیج فارس تا دریای خزر بوده است؛ دیواری از کشورهای سکولار به رهبری سنی‌ها که با اسرائیل متحد هستند و در برابر ایران قرار دارند. در این شرایط، بازگشت به آن سرمایه‌گذاری ناچیز به نظر می‌رسد. زمانی که این کشورها باید وارد عمل می‌شدند، به جای رویارویی با ایران و نشان دادن همسویی با اسرائیل، ابهام دیپلماتیک را انتخاب کردند.

گسترش پیمان ابراهیم به آسیای مرکزی، حتی با پیوستن رسمی قزاقستان در سال گذشته، بیشتر نمادین به نظر می‌رسد تا دستاوردی واقعی. قزاقستان نیز در بیانیه‌ای جداگانه این حمله پهپادی را محکوم کرد و خواستار تحقیقات مشترک آذربایجان و ایران در این خصوص شد.

علت بی‌میلی آذربایجان برای ورود به جنگ

برای درک بی‌میلی آذربایجان برای پیوستن به جنگ، کافی است به نقشه نگاه کنید تا آسیب‌پذیری باکو مشخص شود. زیرساخت‌های انرژی آذربایجان، شامل سکوهای نفت و گاز و خطوط انتقال نفت و گاز که کل اقتصاد این کشور را پایه‌ریزی کرده‌اند، به آسانی در دسترس پهپادها و موشک‌های ایران قرار دارند. به طور ویژه، خط لوله آذربایجان، گرجستان و ترکیه به شاهرگ اقتصادی جمهوری آذربایجان تبدیل شده و یک منبع کلیدی نفت برای اسرائیل است. در اوایل سال 2026، سهم واردات نفت اسرائیل از این خط لوله به 46 درصد رسید.

طبق اعلام رسانه‌های رسمی آذربایجان، تا 80 درصد از نفتی که از طریق این خط لوله انتقال می‌یابد، متعلق به آذربایجان است و صدمه دیدن آن می‌تواند به شکل جدی اقتصاد این کشور را با آسیب روبه‌رو کند. کشورهای حاشیه خلیج فارس این درس را آموخته‌اند و به همین دلیل به طور مستمر به جای مقابله، تنش‌زدایی با تهران را انتخاب کرده‌اند. آذربایجان نیز همین مسیر را پیش گرفته است.

خویشتنداری ترکیه

یک دلیل دیگر برای احتیاط علی‌اف، نقش خویشتندارانه ترکیه است. در حالی که ترکیه توسط چند موشک هدف قرار گرفته که احتمالاً در مسیر برخورد به پایگاه هوایی اینجرلیک (مورد استفاده نظامیان آمریکایی) قرار داشتند، بدترین کابوس آنکارا ظهور کردهای مستقل در غرب ایران است که به عنوان یک تهدید مستقیم برای یکپارچگی قلمرویی و امنیتی ترکیه تلقی خواهد شد. یک مسئله بسیار مهم دیگر مربوط به آذری‌های ایران است که جمعیت آنها بسیار بیشتر از جمهوری آذربایجان است و علاقه‌ای به پیوستن به جمهوری آذربایجان ندارند.

هیچ‌یک از این‌ها بدان معنی نیست که پروژه «شاهین‌ها» برای ترغیب آذربایجان به ورود به جنگ، به طور کامل از کار افتاده باشد. اگر جنگ برای هفته‌ها یا ماه‌ها ادامه یابد که اکنون محتمل به نظر می‌رسد، کمک بشردوستانه‌ای که علی‌اف قول داده به ایران ارائه دهد، می‌تواند به «مداخله بشردوستانه» تبدیل شود؛ سناریویی که طرفداران رژیم باکو به صراحت از آن حمایت می‌کنند. این می‌تواند شامل حضور در عمق قلمروی ایران برای ایجاد یک منطقه حائل باشد.

فشارهای فزاینده‌ای که علی‌اف با آن‌ها روبه‌روست

همچنین، فشارها بر علی‌اف در جهت جبران کمک اسرائیل در جنگ آذربایجان با ارمنستان در سال 2020 افزایش می‌یابد. با این حال، ترکیه که در آن جنگ به آذربایجان از نظر تسلیحاتی کمک کرد، احتمالاً با این امر مخالفت خواهد کرد. در هر صورت، بهترین شیوه برای جلوگیری از گسترش جنگی که هم‌اکنون بیش از 10 کشور را شامل می‌شود، پایان دادن به آن در سریع‌ترین زمان ممکن و گوش ندادن به «شاهین‌های نومحافظه‌کار» در واشنگتن است.