خبر کامل
چلنگری سرایان: هنر زنگوله‌سازی در کویر خراسان جنوبی
در قلب کویر آرام خراسان جنوبی، جایی که سکوت با وزش باد در هم می‌آمیزد، صدایی ظریف اما ماندگار شنیده می‌شود؛ صدای زنگوله‌هایی که روایتگر تاریخ، معیشت و هنر مردمان این سرزمین‌اند. شهرستان سرایان، کانون کهن آهنگری سنتی است که در زبان محلی «چلنگری» نام دارد و نسل به نسل در میان استادکاران این دیار منتقل شده است. این هنر، نه تنها یک حرفه، بلکه بخشی از هویت فرهنگی منطقه به شمار می‌آید.
چلنگری: میراثی زنده در دل کویر
پیشینه هنر چلنگری در سرایان به سده‌های گذشته بازمی‌گردد، زمانی که بازارهای سنتی شهر، محل فعالیت آهنگران و صنعتگران چیره‌دست بود. در گذر زمان، چلنگری به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین صنایع دستی منطقه شناخته شد و جایگاهی ویژه در اقتصاد بومی و فرهنگ عامه پیدا کرد. زنگوله‌سازی هنری است آمیخته با صبر، دقت و ظرافت صدا، که استادکار تنها با تکیه بر تجربه و حس شنیداری خود، ضخامت فلز و شکل بدنه را تنظیم می‌کند تا هر زنگوله طنین خاص و منحصربه‌فردی داشته باشد. این ظرافت در صداگیری، مهم‌ترین وجه تمایز زنگوله‌های دست‌ساز سرایان از نمونه‌های صنعتی است.
کاربرد زنگوله‌ها در زندگی دامداری، فراتر از یک ابزار ساده است؛ صدای آن‌ها راهنمای چوپان در دل طبیعت، نشانه‌ای برای یافتن گله در کوه، تاریکی یا فاصله‌های دور است. حتی نوع و اندازه زنگوله می‌تواند بیانگر جایگاه و نوع دام (ماده یا نر) در گله باشد که نشان از پیوند عمیق این صنعت با شیوه‌های سنتی زندگی دارد.
«اهمیت این هنر تا آنجاست که زنگوله‌سازی سرایان در فهرست میراث معنوی کشور نیز به ثبت رسیده است؛ ثبت و اعتباری که نشان می‌دهد این صدا، تنها صدای فلز نیست، بلکه پژواک هویت یک منطقه است.»
نفس‌های آخر یک هنر در دستان دو برادر
برای درک عمیق‌تر این هنر، باید پای صحبت استادکاران نشست. دو برادر با نیم‌قرن تجربه در صنعت چلنگری، هنوز با چکش و پتک‌های سنگین، زنگوله‌ها و ابزارهای فلزی می‌سازند تا میراث سنتی خانواده و منطقه را زنده نگه دارند.
غلامرضا باغبان: نیم‌قرن تلاش و بی‌مهری
غلامرضا باغبان، پیشکسوت هنر چلنگری در سرایان، فعالیت خود را از ۱۲ سالگی آغاز کرده و از سال ۱۳۵۰ رسماً وارد این حرفه شده است. او و برادرش از سال ۱۳۵۸ در یک کارگاه مشغول به فعالیت هستند و انواع ابزار فلزی از جمله زنگوله، دوکارد، کارد، ساطور، قیچی، کلنگ و بیل تولید می‌کنند. مشتریان آن‌ها از نقاط مختلف کشور از جمله شیراز، سیستان و بلوچستان، تهران، سرخس و اصفهان سفارش می‌دهند.
وی با اشاره به اینکه مواد اولیه زنگوله‌ها اغلب از بشکه‌های ضایعات نفت، ورق‌های فلزی مستعمل و دیگر فلزات بازیافتی تامین می‌شود، از عدم علاقه فرزندانش به این حرفه به دلیل سختی کار گلایه کرد. باغبان می‌گوید: «۵۵ سال است که در این حرفه فعالیت دارم اما هیچ‌یک از فرزندانم به دلیل سختی و پرزحمت بودن کار، به این مسیر علاقه نشان نداده‌اند. از صبح تا شب با چکش و پتک‌های سنگین کار می‌کنم، کدام جوانی می‌تواند این وزن و صداها را تحمل کند؟»
او همچنین از مشکلات گذشته مانند عدم گازکشی کارگاه و عدم بهره‌مندی از مزایای بیمه با وجود شرکت در نمایشگاه بین‌المللی تهران در سال ۱۳۸۵ ابراز نگرانی کرد: «حالا دستم درد می‌کند و قلبم را بالون گذاشته‌اند، اما همچنان بدون بیمه فعالیت می‌کنم و از این بابت نگرانم.»
علی باغبان: مشکلات بیمه و عدم حمایت از جوانان
علی باغبان، برادر کوچکتر، نیز از سال ۱۳۵۸ شاگردی را آغاز کرده است. او در ابتدا قیچی، شانه قالیبافی و وسایل مورد نیاز برای فرش دستباف می‌ساخت، اما پس از کم‌رونق شدن قالیبافی، به سمت آهنگری و تولید ادوات کشاورزی روی آورد. او و برادرش در تمام این سال‌ها بدون هیچ اختلافی در کنار هم کار کرده‌اند.
علی باغبان نیز به عدم حمایت دولت و مشکلات متعدد اشاره کرد که باعث شده فرزندانش انگیزه‌ای برای ادامه این حرفه پیدا نکنند: «سال‌ها برای بیمه مدارک ارائه دادیم اما خبری از بیمه نبود تا اینکه در ۴۵ سالگی بیمه شدم، در حالی که برادرم به دلیل سن بالا نتوانست از مزایای بیمه بهره‌مند شود.»
او همچنین از بی‌مهری مسئولان و عدم بازگرداندن ۴۵ قطعه وسایل عتیقه که شش سال پیش برای چاپ در کتابی از آن‌ها گرفته شده بود، گلایه کرد. وی همچنین به وعده وام ۱۰۰ میلیون تومانی که در نهایت به ۱۲ میلیون تومان کاهش یافته و تنها ۶ میلیون آن پرداخت شده، اشاره کرد و افزود: «این وضعیت چه انگیزه‌ای به فرزندان ما می‌دهد تا این هنر را ادامه دهند؟ من و برادرم نهایتا ۶ تا ۷ سال دیگر می‌توانیم کار کنیم، اگر حمایت مسئولان صورت نگیرد مردم استان و شهرستان مجبور خواهند شد برای تهیه ابزارهای ما به استان‌های دیگر بروند.»
تولید سالانه حدود ۱۰ هزار جفت زنگوله در سرایان
حسین یکتا، مسئول میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی سرایان، از فعالیت ۱۵ کارگاه چلنگری در این شهرستان خبر داد و گفت: سالانه حدود ۱۰ هزار جفت زنگوله در انواع مختلف توسط هنرمندان چلنگر این شهرستان تولید می‌شود که علاوه بر تامین بازار داخلی، به کشورهای حوزه دریای خزر نیز صادر می‌شود.
- محصولات: زنگوله در اندازه‌ها و مدل‌های متنوع، چاقو، ساطور و تبر.
- بازار فروش: شهرستان سرایان، خراسان جنوبی، خراسان رضوی، استان‌های شمالی کشور و کشورهای همسایه شمالی (آذربایجان، ارمنستان، قزاقستان).
- گردش مالی: برآوردهای میدانی نشان می‌دهد میانگین گردش مالی سالانه این حرفه برای صنعتگران فعال، حدود ۴ تا ۵ میلیارد تومان است.
یکتا درباره اقدامات آموزشی انجام‌شده بیان کرد که در سال‌های گذشته دوره‌های متعددی در حوزه چلنگری برگزار شده است، اما اکنون استقبال جوانان از این حرفه کاهش یافته، زیرا این هنر نیازمند فعالیت فیزیکی و سختی کار بالاست. با این حال، اداره میراث‌فرهنگی آمادگی کامل برای برگزاری دوره‌های آموزشی جدید در صورت استقبال متقاضیان را دارد.
حمایت‌های زیرساختی و برنامه‌های آینده
مسئول میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی سرایان به برنامه‌های حمایتی اشاره کرد:
- بازارچه سنتی: ایجاد بازارچه سنتی با همکاری شهرداری در مجاورت کاروانسرای تاریخی شهر شامل ۱۲ غرفه.
- تسهیلات: مغازه‌های اطراف کاروانسرا مرمت و ثبت ملی شده و تسهیلاتی نیز در سال‌های گذشته به صنعتگران پرداخت شده است.
- حمایت‌های سوخت و انرژی: کارگاه‌های فعال از تامین سوخت (نفت سفید، نفت‌گاز و گاز مایع) برخوردارند و برخی کارگاه‌ها از تخفیف ۵۰ درصدی در تعرفه گاز و برق بهره‌مند هستند.
- تسهیلات جدید: در سال جاری امکان پرداخت تسهیلات تا سقف ۲۰۰ میلیون تومان با نرخ چهار درصد برای صنعتگران فراهم شده است.
یکتا درباره موضوع آثار تحویلی به میراث‌فرهنگی و بازنگشتن بخشی از آن‌ها گفت که این موضوع نیازمند بررسی و پیگیری از طریق اداره‌کل استان است و تاکنون گزارش رسمی در این خصوص دریافت نشده است.
وی همچنین از برگزاری نمایشگاه نوروزی با حدود ۱۶ غرفه به صورت رایگان برای صنعتگران خبر داد که بخش قابل توجهی از آن به چلنگری و زنگوله‌سازی اختصاص دارد.
ظرفیت‌های تاریخی سرایان
شهرستان سرایان دارای ظرفیت‌های تاریخی فراوانی است:
- آثار شناسایی شده: ۲۸۶ اثر تاریخی.
- ثبت ملی: ۴۹ اثر در فهرست میراث ملی ثبت شده است.
- ثبت جهانی: کاروانسرای تاریخی سرایان در سال ۲۰۲۳ میلادی در فهرست میراث جهانی ثبت شده است.
- آب‌انبارها: حدود ۴۰ آب‌انبار تاریخی که ۱۵ مورد آن در فهرست آثار ملی قرار دارد.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
