مدیریت اقتصاد در شرایط جنگی: چالش‌ها و راهکارهای فرشاد فاطمی

آسیب‌پذیری زنجیره‌های تأمین در دوران جنگ

فرشاد فاطمی با اشاره به افزایش نااطمینانی در شرایط جنگی، توضیح می‌دهد که زنجیره‌های تأمین بیش از هر بخش دیگری در معرض اختلال قرار می‌گیرند. تجربه همه‌گیری کرونا نیز به وضوح نشان داد که شوک‌های بزرگ چگونه می‌توانند مسیرهای تأمین کالا و مواد اولیه را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهند. به گفته این اقتصاددان، در دوران جنگ، بخش‌های تولیدی که به تأمین‌کنندگان خارجی وابسته هستند، آسیب‌پذیری بیشتری دارند. مهم‌ترین نگرانی در این وضعیت، مربوط به کالاها و خدمات پایه‌ای است که تأمین آن‌ها برای زندگی روزمره مردم ضروری است و هرگونه اختلال در آن‌ها می‌تواند به تهدیدی جدی برای اقتصاد تبدیل شود.

چالش وابستگی به واردات مواد اولیه در صنایع

فاطمی به وابستگی برخی صنایع به واردات مواد اولیه و قطعات اشاره کرده و توضیح می‌دهد که میزان آسیب‌پذیری صنایع در چنین شرایطی به عوامل متعددی بستگی دارد؛ از جمله میزان آمادگی و ذخایر مواد اولیه بنگاه‌ها برای مقابله با بحران. وی تأکید می‌کند که جایگزینی تأمین‌کنندگان خارجی با منابع داخلی، فرایندی زمان‌بر است و حتی در صورت وجود تأمین‌کننده داخلی، ممکن است خود او نیز به مواد اولیه وارداتی وابسته باشد که این امر، روند جایگزینی را پیچیده‌تر می‌کند.

او همچنین به مسئله نااطمینانی درباره مدت زمان بحران اشاره می‌کند و می‌افزاید: «زمانی که بنگاه‌ها نمی‌دانند بحران تا چه زمانی ادامه خواهد داشت، برنامه‌ریزی برای زنجیره تأمین بسیار دشوار می‌شود.» با این حال، در چنین شرایطی می‌توان به مسیرهای جایگزین برای تأمین کالا فکر کرد؛ برای مثال، در صورت اختلال در مسیرهای دریایی، استفاده از مسیرهای زمینی یا حتی حمل‌ونقل هوایی می‌تواند به‌عنوان گزینه‌های جایگزین مورد توجه قرار گیرد.

اولویت‌بندی صنایع استراتژیک

در بخش دیگری از سخنان خود، فاطمی به صنایع استراتژیک در شرایط جنگی می‌پردازد و توضیح می‌دهد که نوع صنایع اولویت‌دار تا حد زیادی به برآورد از طول مدت جنگ بستگی دارد. در کوتاه‌مدت، صنایعی مانند صنایع غذایی، بهداشتی و پزشکی، زیرساخت‌های تأمین انرژی و همچنین صنایع دفاعی از جمله بخش‌هایی هستند که باید در اولویت سیاست‌گذاری قرار بگیرند.

او می‌افزاید: «اگر جنگ طولانی‌تر شود، دامنه صنایع استراتژیک نیز گسترده‌تر خواهد شد و بخش‌های بیشتری از اقتصاد در اولویت حمایت و برنامه‌ریزی قرار می‌گیرند.» در کنار این موضوع، باید به ایجاد مسیرهای جایگزین برای تأمین کالا و مواد اولیه نیز توجه شود.

مدیریت منابع ارزی و تعیین اولویت‌های اقتصادی

فاطمی یکی از مهم‌ترین اقدامات برای مدیریت زنجیره‌های تأمین در شرایط جنگی را تعیین اولویت‌های اقتصادی می‌داند. وی توضیح می‌دهد که در دوره جنگ، معمولاً منابع ارزی کشور محدودتر می‌شود، زیرا صادرات کاهش می‌یابد و دسترسی به منابع خارجی دشوارتر می‌شود. به همین دلیل، تخصیص ارز باید به‌صورت هدفمند و بر اساس نیازهای حیاتی اقتصاد انجام شود.

او همچنین بر ضرورت برآورد دقیق ذخایر کالاهای اساسی تأکید کرد و گفت: «سیاست‌گذاران باید بدانند چه میزان از کالاهای ضروری در انبارهای کشور موجود است تا بتوانند برنامه‌ریزی مناسبی برای تأمین آن‌ها انجام دهند.»

اهمیت لجستیک و مسیرهای جایگزین

این اقتصاددان به اهمیت مسئله لجستیک اشاره کرده و می‌افزاید که در شرایط بحران باید بررسی شود کدام کالاها حتی با وجود هزینه یا بهره‌وری پایین‌تر باید در داخل کشور تولید شوند، زیرا ادامه فعالیت برخی زنجیره‌های تولید برای تأمین نیازهای اساسی جامعه ضروری است.

وی همچنین بر لزوم یافتن مسیرهای جایگزین برای واردات تأکید کرد و گفت: «استفاده از مسیرهای زمینی جدید، حمل‌ونقل هوایی و همچنین بهره‌گیری از بنادری که کمتر در معرض تنش‌های منطقه‌ای قرار دارند می‌تواند به کاهش فشار بر زنجیره‌های تأمین کمک کند.» فاطمی در پایان خاطرنشان کرد که اگر جنگ به یک درگیری طولانی‌مدت تبدیل شود، استراتژی‌های اقتصادی نیز باید متناسب با شرایط جدید تغییر کند، زیرا سیاست‌های طراحی‌شده برای بحران کوتاه‌مدت دیگر پاسخگوی نیازهای اقتصاد نخواهند بود.