درگذشت یورگن هابرماس؛ فیلسوف برجسته آلمانی و نظریه‌پرداز «گستره همگانی»

یورگن هابرماس، یکی از تأثیرگذارترین فیلسوفان و نظریه‌پردازان اجتماعی معاصر آلمان و وارث مکتب فرانکفورت، در سن ۹۶ سالگی چشم از جهان فروبست. انتشارات زورکامپ و خانواده این متفکر نامدار، روز شنبه ۲۳ اسفند ۱۴۰۴، خبر درگذشت او را در اشتارنبرگ، ایالت بایرن آلمان، تأیید کردند. هابرماس که در طول حیات فکری خود نقش بسزایی در مناقشات فکری و سیاسی آلمان پس از جنگ جهانی دوم ایفا کرد، میراثی غنی از اندیشه‌ها و نظریات در حوزه فلسفه و جامعه‌شناسی بر جای گذاشت.

زندگی و تحصیلات یورگن هابرماس

یورگن هابرماس در ۱۸ ژوئن ۱۹۲۹ در دوسلدورف آلمان متولد شد. او تحصیلات خود را در دانشگاه‌های گوتینگن، زوریخ و بن در رشته‌های فلسفه، روان‌شناسی، ادبیات آلمانی و اقتصاد به پایان رساند. فعالیت حرفه‌ای او در دهه ۱۹۵۰ در مؤسسه پژوهش اجتماعی فرانکفورت، تحت نظر تئودور آدورنو، آغاز شد و به سرعت او را به یکی از چهره‌های اصلی مکتب فرانکفورت تبدیل کرد. هابرماس در چارچوب سنت نظریه انتقادی و پراگماتیسم آمریکایی فعالیت می‌کرد و تأثیر عمیقی بر این حوزه‌ها گذاشت.

سفر به ایران و بازتاب آن

در اردیبهشت ماه ۱۳۸۱، هابرماس سفری یک هفته‌ای به ایران داشت. این سفر با استقبال گسترده‌ای در محافل دانشگاهی و روشنفکری ایران مواجه شد. او در دانشگاه تهران و دانشگاه شیراز به سخنرانی پرداخت و همچنین در انجمن حکمت و فلسفه ایران حضور یافت. بازتاب این سفر به حدی بود که هابرماس پس از بازگشت به آلمان، در گفت‌وگویی با روزنامه «فرانکفورتر آلگماینه» به تشریح نتایج و تجربیات خود از این سفر پرداخت. آثار او در ایران نیز خوانندگان بسیاری دارد و شماری از مهم‌ترین کتاب‌هایش به فارسی ترجمه شده‌اند.

آثار برجسته و نظریه «گستره همگانی»

شهرت جهانی هابرماس بیش از همه با آثاری چون «دگرگونی ساختاری حوزه عمومی» در سال ۱۹۶۲ و «نظریه کنش ارتباطی» در سال ۱۹۸۱ گره خورده است. او در این آثار و نوشته‌های دیگرش به مفاهیم کلیدی زیر پرداخت:

• مفهوم «فضای عمومی»
• کیفیت گفت‌وگو در جوامع دموکراتیک
• نسبت میان عقلانیت و قدرت
• بحران مشروعیت در نظام‌های سیاسی

تمرکز پژوهش‌های او بر روی شناخت‌شناسی، مدرنیته و تجزیه و تحلیل تحولات اجتماعی جوامع پیشرفته صنعتی سرمایه‌داری و سیاست روز آلمان، به ویژه با توجه به نقش رسانه‌های همگانی بود. او به دلیل ابداع اصطلاح و تز «گستره همگانی» یا «فضای عمومی» شهرت فراوانی یافت. این گستره فضایی فکری و اجتماعی را مدنظر دارد که در آن فعالیت‌های آگاهی‌بخش رسانه‌ای به ایجاد زمینه برای بحث‌های اجتماعی و انتقادی و ظهور چیزی که او آن را برای دموکراسی بنیادی می‌داند، می‌انجامد.

به نظر هابرماس، اطلاعات (اکسیژن دموکراسی) در این گستره فرآوری می‌شود و هرچه فرایندها و روندهای این تولید، آزادتر و خردورزانه‌تر و با مشارکت حداکثری همه نیروهای اجتماعی باشد، مزایای دموکراسی واقعی‌تر و تأثیرگذارتر می‌شود. «گستره همگانی»، فضایی اجتماعی است که در آن مردم آزادانه شرایط اجتماعی خود را نقد کرده و مشکلات را برشمرده و بر جریان تصمیم‌گیری سیاسی تأثیر می‌گذارند. به نظر هابرماس «گستره همگانی»، خاستگاه افکار عمومی است.

مواضع سیاسی و اجتماعی

هابرماس در سال ۱۹۶۴ جانشین ماکس هورکهایمر در کرسی فلسفه و جامعه‌شناسی دانشگاه فرانکفورت شد. او در دهه ۱۹۶۰ از اعتراضات دانشجویی در آلمان غربی حمایت می‌کرد، اما بعدها با آن‌چه رادیکال شدن این جنبش می‌دانست، مرزبندی کرد و درباره خطرات «فاشیسم چپ‌گرا» هشدار داد.

در سال ۱۹۸۹، او از شیوه اتحاد دوباره آلمان انتقاد کرد و معتقد بود که این روند بیش از حد تابع منطق بازار بوده و «مارک آلمان» را به معیار اصلی تبدیل کرده است. در سال‌های پایانی عمرش نیز، هابرماس به شدت از ایده یک پروژه فدرال اروپایی دفاع می‌کرد و اروپای متحد را تنها راه مقابله با اوج‌گیری ملی‌گرایی می‌دانست.