آیکون خبر

خبر کامل

پیش‌زمینه‌های جمهوری دوم فرانسه: از تقویم انقلابی تا مناقشه پرچم‌ها و میراث ناپلئون

پیش‌زمینه‌های جمهوری دوم فرانسه: از تقویم انقلابی تا مناقشه پرچم‌ها و میراث ناپلئون

در بخش نخست این مجموعه‌ی سه‌گانه، به تجربه‌ی جمهوری اول فرانسه، مشکلات نهادی و گذار آن به امپراتوری ناپلئون بناپارت پرداختیم. اکنون، در بخش دوم، به پیش‌زمینه‌های تشکیل جمهوری دوم فرانسه، که از سال ۱۸۴۸ تا ۱۸۵۲ ادامه داشت، می‌پردازیم؛ دورانی پر از تحولات سیاسی و اجتماعی که فرانسه را برای دومین بار به سوی تجربه جمهوری سوق داد.

تقویم انقلابی و نقاط عطف به‌یاد ماندنی

تاریخ‌نگاری فرانسه مملو از اعداد و رویدادهای مشخص و دوران‌ساز است که هر یک نمادی از دگرگونی‌های عمیق هستند. «تقویم انقلابی» که در سال ۱۷۹۳ با آغاز جمهوری اول، مبدأ تاریخ را تغییر داد و نام ماه‌ها (مانند برومر، ترمیدور، فروکتیدور) و ساختار هفته‌ها را دگرگون کرد، نمادی از این تغییرات بود. اگرچه این تقویم تنها تا سال ۱۸۰۵ دوام آورد و جز چند نام مشخص، به فراموشی سپرده شد، اما میراث انقلاب فرانسه و تأثیر عمیق آن بر مسیر تاریخی دیگر کشورها همچنان پابرجاست. شناخت این رویدادها برای درک بهتر جوامع امروزی ضروری است.

مناقشه‌ی تاریخ‌ها: ۱۷۸۹ در برابر ۱۷۹۲

دو سال ۱۷۸۹ و ۱۷۹۲ در تاریخ فرانسه اهمیت نمادین فراوانی دارند:

  • ۱۷۸۹: سال سقوط دژ باستیل، لغو رسمی نظام طبقاتی و مشروطه شدن پادشاهی فرانسه.
  • ۱۷۹۲: سال سقوط کاخ تویلری، انقراض کامل پادشاهی و اعلان جمهوری.

در سال ۱۷۹۳، دوران وحشت (ترور) حاکم شد و بسیاری از جمله لوئی شانزدهم و همسرش زیر گیوتین رفتند.

پس از این رویدادها، مناقشه‌ای میان سه جریان اصلی شکل گرفت که تا قرن بیستم و حتی به اشکالی متفاوت تا به امروز ادامه دارد:

  • لیبرال‌های میانه‌رو: این گروه سال ۱۷۸۹ را تأیید و ۱۷۹۲ را رد می‌کردند. آن‌ها به دنبال الگوی حکومتی مشابه انگلستان بودند. لوئی هجدهم و هواداران لوئی فیلیپ اورلئان (اورلئانیست‌ها) از این دسته بودند.
  • محافظه‌کاران رادیکال: این دسته هر دو سال ۱۷۸۹ و ۱۷۹۲ را رد می‌کردند و ۱۷۹۲ (یا دوران ترور ۱۷۹۳) را پیامد منطقی ۱۷۸۹ می‌دانستند. اندیشمندانی چون ژوزف دو مستر و شارل دهم در این گروه قرار می‌گرفتند.
  • رادیکال‌ها (سوسیالیست‌ها و جمهوری‌خواهان): این گروه ۱۷۹۲ را تأیید می‌کردند و برخی حتی دوران ترور ۱۷۹۳ را «اجتناب‌ناپذیر» می‌دانستند. سوسیالیست‌ها و دسته‌ای از جمهوری‌خواهان در این گروه جای داشتند.

مناقشه‌ی پرچم‌ها: رویال، سه‌رنگ، سرخ

جدایی میان جمهوری‌خواهان رادیکال و میانه‌رو به‌ویژه پس از انقلاب ۱۸۴۸ عمیق‌تر شد. تابلوی مشهور هنری فیلیپیتو با عنوان «لامارتین پرچم سرخ را رد می‌کند» این تقابل را در مقابل تالار شهر پاریس به تصویر می‌کشد. در این تابلو، گروهی از سوسیالیست‌ها با پرچم سرخ به سمت تالار حرکت می‌کنند، در حالی که لامارتین، از رهبران انقلاب ۱۸۴۸ و مؤسسان جمهوری دوم، از پرچم سه‌رنگ فرانسه و اعلام جمهوری در برابر خواست حکومت شورایی دفاع می‌کند. سوسیالیست‌ها انقلاب ۱۸۴۸ را از آن خود می‌دانستند و تأسیس جمهوری دوم را خیانت به آرمان‌های انقلاب تلقی می‌کردند.

راست: پرچم مورد پذیرش جمهوری‌خواهان، اورلئانیست‌ها و بناپارتیست‌ها؛ وسط: پرچم کهن فرانسه و دودمان بوربون؛ چپ: پرچم حکومت کمون پاریس

امپراتوری اول؛ میراث خونین و شکوهمند

برای درک چگونگی برپایی جمهوری دوم و سقوط آن به دست لوئی ناپلئون بناپارت، برادرزاده ناپلئون مشهور، باید به عقب بازگردیم.

ناپلئون بناپارت، ژنرال انقلابی و همراه ژاکوبین‌ها، پیروزی‌های چشمگیر و خونینی را برای ارتش جمهوری اول در اروپا، آسیا و آفریقا به ارمغان آورد. او پس از تاج‌گذاری به عنوان «امپراتور»، حکومت خود را تجسم آرمان‌های انقلاب کبیر می‌دانست، هرچند تندروی‌های ژاکوبین‌ها را تعدیل کرد؛ به دشمنی با پاپ پایان داد و تقویم انقلابی را منسوخ کرد. «کدهای ناپلئونی» به بخشی از آرمان‌های انقلابی چهارچوب قانونی بخشیدند. فتوحات «گرند آرمی» ناپلئون این آرمان‌ها را به مرکز اروپا، ایتالیا و شبه‌جزیره ایبری «صادر» کرد. هدف نهایی او اروپایی واحد از اقیانوس اطلس تا کوه‌های اورال، تحت امپراتوری خودش و با قوانین مترقی برگرفته از ۱۷۸۹ بود.

انگیزه‌های ناپلئون، چه ترقی‌خواهی و چه خودخواهی، در سیاست و سرنوشت معاصران او اهمیت چندانی ندارد. بسیاری از جنایات فجیع تاریخ با انگیزه‌های خیرخواهانه انجام شده‌اند. ارتش ناپلئون در آفریقا و شام دست به کشتار جمعی زد و در اسپانیا اعدام‌های گسترده‌ای به راه انداخت. لشگرکشی او به روسیه صدها هزار کشته بر جای گذاشت. انگیزه انتقام شکست‌های پادشاهی فرانسه از بریتانیا در جنگ‌های هفت‌ساله نیز در دشمنی او با بریتانیا بی‌تأثیر نبود. آرمان دولتی شکوهمند که بر تمدن غربی حکومت کند و محافظ ترقی‌خواهی باشد، بعدها الهام‌بخش بسیاری از انقلابیون سوسیالیست شد، با این تفاوت که این بار هدف، تمام جهان بود.

مشروعیت ناپلئون عمدتاً از پیروزی‌های نظامی‌اش نشأت می‌گرفت و با شکست در روسیه این مشروعیت را از دست داد. در سال ۱۸۱۴، ائتلافی از دولت‌های اروپایی وارد پاریس شدند. برادر لوئی شانزدهم، لوئی هجدهم، به فرانسه بازگشت و سلطنت بوربون احیا شد. این نقطه را بسیاری پایان انقلاب کبیر فرانسه می‌دانند. ناپلئون پس از سقوط، با «دوره صد روزه» دوباره به قدرت بازگشت، اما شکست او در واترلو به تبعید نهایی‌اش انجامید.

حکومت احیاء پادشاهی بوربون

لوئی هجدهم خواهان بازگشت سلطنت مطلقه پیش از ۱۷۸۹ نبود. بریتانیا نیز به عنوان یکی از فاتحان، در برابر تزار روسیه که حامی مطلقه‌گرایی بود، از نظام پارلمانی و اصول ۱۷۸۹ دفاع می‌کرد. در نتیجه، سلطنت دوره احیا بیشتر تقلیدی از نظام پارلمانی بریتانیا بود. در این نظام، اشراف و بخشی از بورژوازی که مالیات معینی می‌پرداختند، حق انتخاب کردن داشتند و با افزایش مالیات، حق انتخاب شدن نیز به آن‌ها اضافه می‌شد.

دوره لوئی هجدهم (۱۸۱۴-۱۸۲۴) نسبتاً آرام سپری شد. پس از او، برادرش شارل دهم به تخت نشست. شارل و اطرافیانش میانه‌روی پادشاه قبلی را نداشتند. در میان مشکلات اقتصادی، مراسم تاج‌گذاری پرخرجی به سبک سده‌های میانه برگزار کردند تا یادآور دوران «شکوه» از دست رفته پیش از ۱۷۸۹ باشد. در سیاست خارجی، جنگ‌هایی در اسپانیا و شمال آفریقا به راه انداختند که هزینه‌های سنگینی بر دولت تحمیل کرد. دستگاه شارل دهم، به‌ویژه پولینیاک، نخست‌وزیر تندرو او، مایل به تقلید از ژاکوبین‌ها بود، اما این بار برای بازگرداندن مناسبات پیشین و مخالفت با انقلاب. با این حال، جامعه دهه ۱۸۲۰ با جامعه قرن هجدهم قابل مقایسه نبود.

لوئی فیلیپ؛ بورژوا-شاه

انقلابی نسبتاً آرام در ژوئیه ۱۸۳۰، حکومت بوربون‌ها را سرنگون کرد و پادشاهی اشراف‌زاده‌ای با خلق‌وخوی بورژوایی از خاندان اورلئان (شاخه‌ای از بوربون‌ها) را جایگزین آن ساخت. این دوران به «سلطنت ژوئیه» مشهور است و برخلاف انقلاب کبیر، با خشونت کمتری همراه بود. این انقلاب گاهی با انقلاب شکوهمند ۱۶۸۸ انگلیس مقایسه می‌شود و بیش از هر چیز به آرمان لیبرال‌های آن زمان نزدیک بود.

تابلوی «مادام رکامیه» اثر ژاک لوئی داوید. مادام رکامیه از جمله سالون‌داران نام‌آور شهر پاریس بود. در این سالون‌ها مباحث فلسفی و سیاست روز فرانسه آزادانه به بحث گذارده می‌شدند و دولت چندان مانع نمی‌شد.

لوئی-فیلیپ، برخلاف بوربون‌ها، خلق‌وخوی سنتی نداشت. او مدتی را در تنگدستی گذراند و حتی معلمی کرد. پوشش، افکار و سبک زندگی او کاملاً با طبقه متوسط شهری (بورژوازی) آن زمان مطابقت داشت و متفکرانی چون توکویل و گیزو از او حمایت می‌کردند. در نظام رأی‌گیری سلطنت ژوئیه، حداقل مالیات برای حق رأی کاهش یافت، اما رادیکال‌ها به دنبال حق رأی عمومی (مردان) بودند.

سلطنت ژوئیه از تناقض نظری رنج می‌برد: از یک سو، سه‌گانه انقلاب کبیر (آزادی، برابری، برادری) را تأیید و خود را تحقق آن می‌دانست، اما از سوی دیگر، حاضر به پذیرش برابری واقعی نبود، زیرا در صورت تحقق آن، تداوم حکومتش با خطر مواجه می‌شد. این موضوع در بخش سوم یادداشت‌ها مفصل‌تر بحث خواهد شد.

دومین تجربه‌ی جمهوری

فرانسه در دوران سلطنت ژوئیه رشد اقتصادی خوبی را تجربه کرد و چهره‌های علمی، فرهنگی و ادبی درخشانی پرورش یافتند. با این حال، این دوران بی‌نقص نبود؛ مناقشه بر سر گسترش حق رأی، رانت، فساد و امتیازهای ویژه اقتصادی از مشکلات آن بود. حکومت‌هایی که فاقد ساختار انتخاباتی مؤثر هستند و اراده‌ای برای سرکوب شدید ندارند (مانند لوئی-فیلیپ)، معمولاً در بحران‌ها قادر به مدیریت اوضاع نیستند. در فوریه ۱۸۴۸، یکی از همین بحران‌ها به وقوع انقلابی منجر شد که این بار به فرانسه محدود نماند و بخش بزرگی از اروپا را دربر گرفت.

این‌گونه بود که جمهوری دوم فرانسه متولد شد. فرانسه نخستین انتخابات با حق رأی عمومی (به‌جز زنان) را تجربه کرد. در بخش سوم این مجموعه یادداشت‌ها، سرنوشت این جمهوری را بررسی خواهیم کرد.

اخلاق سیاسی آزادی: میراث لیبرال انقلاب فرانسه از منظر سنت آنگلوساکسون
شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗