شوک بی‌سابقه در بازار نفت: آیا نفت ۲۰۰ دلاری در راه است؟

سقوط صادرات و تولید نفت غرب آسیا

در هفته‌های اخیر، بازار جهانی نفت شاهد یک شوک کم‌سابقه بوده است. داده‌ها نشان می‌دهد که صادرات نفت و فرآورده‌های غرب آسیا از حدود ۲۵.۱۳ میلیون بشکه در روز در فوریه به حدود ۹.۷۱ میلیون بشکه در روز در اواسط مارس سقوط کرده است. برخی برآوردها حتی عدد پایین‌تر ۷.۵ میلیون بشکه در روز را نیز ثبت کرده‌اند. این کاهش شدید به معنای حذف حدود دو سوم صادرات منطقه‌ای است که خود به تنهایی حدود یک‌پنجم نفت جهان را تأمین می‌کند.

فروپاشی تولید، بحرانی پنهان‌تر

پیچیدگی وضعیت تنها به کاهش صادرات محدود نمی‌شود، بلکه افت تولید در کشورهای منطقه نیز بحران را عمیق‌تر کرده است. با محدود شدن مسیرهای صادراتی، تولیدکنندگان مجبور به کاهش تولید شده‌اند، زیرا ظرفیت ذخیره‌سازی محدود است و بخشی از نفت تولیدی حتی روی نفتکش‌ها برای ذخیره‌سازی موقت انباشته می‌شود.

• عراق: حدود ۲.۹ میلیون بشکه در روز کاهش تولید.
• عربستان: بین ۲ تا ۲.۵ میلیون بشکه در روز کاهش تولید.
• امارات: حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز کاهش تولید.
• کویت: حدود ۱.۳ میلیون بشکه در روز کاهش تولید.

در مجموع، بیش از ۷ میلیون بشکه در روز کاهش واقعی تولید رخ داده است. برخی برآوردها از ۱۰ میلیون بشکه تولید متوقف‌شده (shut-in) حکایت دارند که معادل حدود ۱۰ درصد عرضه جهانی است. این بشکه‌ها برخلاف تصور رایج، به سادگی و به سرعت به بازار بازنمی‌گردند.

از مازاد تا کمبود شدید: تغییر پارادایم بازار

پیش از این بحران، آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده بود که بازار نفت در سال جاری با مازاد ۳.۷ میلیون بشکه در روز مواجه خواهد شد. اما اکنون نه تنها این مازاد کاملاً از بین رفته، بلکه بازار با یک کمبود عمیق مواجه شده است. این وضعیت، که انتظار می‌رفت با وفور عرضه روبرو شود، اکنون با کمبود فیزیکی نفت دست و پنجه نرم می‌کند؛ شرایطی که معمولاً به جهش شدید قیمت‌ها منجر می‌شود.

چرا نفت می‌تواند به ۲۰۰ دلار برسد؟

در چنین شرایطی، برخی تحلیلگران سناریوهایی را مطرح می‌کنند که تا چند هفته پیش غیرواقعی به نظر می‌رسید. فعالان بازار معتقدند قیمت‌ها در حال حاضر در محدوده ۱۵۰ دلار قرار گرفته و رسیدن به ۲۰۰ دلار نه‌تنها دور از ذهن نیست بلکه از نظر بنیادی «منطقی» است. حتی برخی سناریوهای تندتر از امکان رسیدن قیمت‌ها به ۲۰۰ تا ۲۵۰ دلار سخن می‌گویند؛ چرا که در بازارهای کالایی، کمبود عرضه معمولاً باعث رفتار «انفجاری» قیمت‌ها می‌شود. منطق این پیش‌بینی‌ها ساده است: وقتی نفت فیزیکی در دسترس نباشد، بازار دیگر با انتظارات کار نمی‌کند، بلکه با کمبود واقعی مواجه می‌شود.

چالش‌های بازگشت به وضعیت عادی و نقش بازیگران جهانی

حتی پایان جنگ هم مشکل را حل نمی‌کند

یکی از نکات کلیدی در این بحران این است که حتی در صورت پایان سریع جنگ، بازگشت بازار به وضعیت عادی زمان‌بر خواهد بود. دلایل اصلی این مسئله عبارتند از:

• چاه‌های نفتی متوقف‌شده به زمان برای بازگشت نیاز دارند.
• زیرساخت‌های آسیب‌دیده باید احیا شوند.
• زنجیره‌های صادراتی باید دوباره فعال شوند.

به همین دلیل، حتی در سناریوی پایان درگیری، قیمت‌ها احتمالاً کاهش می‌یابد، اما به سطوح پیش از جنگ بازنخواهد گشت.

نقش نفت روسیه؛ مسکن موقت بازار

یکی از عوامل مهمی که مانع جهش سریع‌تر قیمت‌ها شده، ورود موقت نفت روسیه به بازار است. در حال حاضر حدود ۱۹۷.۸ میلیون بشکه نفت روسیه در مسیر حمل دریایی قرار دارد که بخشی از شکاف عرضه را پر کرده است. اما این عامل ماهیتی موقتی دارد و نمی‌تواند جایگزین پایدار کاهش عرضه غرب آسیا باشد.

واکنش چین؛ نشانه‌ای از عمق بحران

واکنش چین به بحران نیز نشان‌دهنده شدت وضعیت است. این کشور با وجود اینکه بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارد، صادرات سوخت را متوقف کرده و به شرکت‌های پالایشی دستور داده نرخ پالایش را ۱۰ درصد کاهش دهند. این تصمیم نشان می‌دهد حتی بازیگران بزرگ بازار نیز انتظار تداوم بحران را دارند.

محدودیت مسیرهای جایگزین

تلاش‌ها برای جبران کمبود عرضه نیز اثر محدودی دارند. برای مثال، توافق عراق و اقلیم کردستان برای ازسرگیری صادرات از خط لوله کرکوک–جیهان تنها حدود ۲۵۰ هزار بشکه در روز ظرفیت دارد؛ رقمی که در مقایسه با میلیون‌ها بشکه حذف‌شده از بازار، بسیار ناچیز است.

بازار در انتظار یک نقطه تعادل جدید

در حال حاضر، بازار نفت در وضعیتی قرار گرفته که عملاً عرضه فیزیکی کافی برای پاسخ به تقاضا وجود ندارد. در چنین شرایطی، حتی اگر افزایش قیمت باعث کاهش تقاضا شود، باز هم زمان لازم است تا بازار به تعادل جدید برسد. این همان وضعیتی است که باعث می‌شود برخی تحلیلگران از سناریوهای قیمتی بسیار بالا صحبت کنند؛ سناریوهایی که تا چند هفته پیش غیرواقعی به نظر می‌رسید، اما اکنون در چارچوب واقعیت‌های بازار قابل تصور شده‌اند.