کانون پرورش فکری سمنان: حمایت روانی از کودکان در شرایط بحران با ابزارهای فرهنگی

جنگ تنها در میدان‌های نظامی رخ نمی‌دهد؛ اثرات آن، آرام و بی‌صدا، به درون خانه‌ها، ذهن‌ها و دل‌های کوچک کودکان نفوذ می‌کند. کودکانی که نه سیاست می‌دانند و نه معادلات قدرت را می‌فهمند، اما اضطراب را به‌خوبی حس می‌کنند. صدای اخبار، نگرانی والدین، تغییرات ناگهانی در محیط زندگی و حتی جابه‌جایی‌های اجباری، همگی به شکل مستقیم بر روان آنان اثر می‌گذارد.

در چنین شرایطی، نقش نهادهای فرهنگی بیش از هر زمان دیگری برجسته می‌شود. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای فعال در حوزه کودک، تلاش کرده است با طراحی برنامه‌های خلاقانه، این فشارهای پنهان را کاهش دهد. رویکرد این کانون، نه فقط سرگرمی، بلکه «مداخله فرهنگی هدفمند» است؛ مداخله‌ای که همزمان آموزش، تخلیه هیجانی و بازسازی امید را دنبال می‌کند.

استان سمنان در هفته‌های اخیر به صحنه اجرای مجموعه‌ای از این برنامه‌ها تبدیل شده است؛ برنامه‌هایی که از دل مناطق شهری تا روستاهای کم‌برخوردار و حتی ایستگاه‌های راه‌آهن و محل اسکان مسافران امتداد یافته‌اند. این گزارش روایتی میدانی و تحلیلی از این تلاش‌هاست؛ تلاشی برای آنکه کودکان، در میانه نااطمینانی‌ها، همچنان لبخند بزنند.

هدیه‌ای کوچک: کاهش اضطراب و تقویت حس تعلق

در تجمع‌های «شب‌های اقتدار» در شاهرود، حضور کودکان در کنار خانواده‌ها، نیازمند برنامه‌ای متفاوت بود؛ برنامه‌ای که بتواند فضای رسمی و گاه سنگین این تجمع‌ها را برای آنان قابل‌تحمل کند. اینجا بود که طرح «فرفره‌های ایران» معنا پیدا کرد.

مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان سمنان از اجرای این طرح به‌عنوان تلاشی برای «ایجاد شادی هدفمند» یاد کرد و گفت: در این برنامه، فرفره‌هایی با رنگ‌های پرچم ایران، به همراه هدایایی نمادین، میان کودکان توزیع شد.

مرتضی مزینانی افزود: در نگاه اول، این اقدام ممکن است ساده به نظر برسد، اما از منظر روان‌شناسی کودک، چنین ابزارهایی نقش مهمی در تخلیه هیجانی دارند. به باور وی، فرفره به‌عنوان یک اسباب‌بازی حرکتی، توجه کودک را از محیط استرس‌زا منحرف می‌کند و به او امکان می‌دهد انرژی‌های درونی خود را تخلیه کند.

در کنار این بخش، برنامه‌ای با محوریت آشنایی نوجوانان با مفاهیم اجتماعی نیز برگزار شد. با گفت‌وگو درباره فرآیندهای اجتماعی و انتقال مفاهیم به زبان ساده، تلاش شد تا شکاف میان دنیای پیچیده بزرگسالان و ذهن پرسشگر نوجوانان کاهش یابد.

مزینانی تاکید کرد: نکته مهم در این بخش، ترکیب «آموزش» و «تفریح» است. اگر آموزش به‌تنهایی ارایه شود، برای کودک جذاب نیست و اگر تنها تفریح باشد، اثر ماندگار ندارد. مربیان کانون تلاش کرده‌اند این دو را در کنار هم قرار دهند؛ رویکردی که در ادبیات تربیتی به آن «یادگیری غیرمستقیم» گفته می‌شود.

«پیک امید»: حضور در خط مقدم آسیب‌های اجتماعی

طرح «پیک امید» را باید یکی از جدی‌ترین تلاش‌های کانون برای مواجهه مستقیم با آسیب‌های اجتماعی دانست. این طرح، به جای انتظار برای مراجعه کودکان، خود به سراغ آنان می‌رود؛ آن هم در نقاطی که بیشترین نیاز وجود دارد، مانند شهرک ولی‌عصر و ایستگاه راه‌آهن شاهرود که حضور «پیک امید» در این مناطق با همین رویکرد انجام شده است.

مربیان کانون در این برنامه، از ابزارهای متنوعی استفاده کردند؛

• قصه‌گویی
• نمایش خلاق
• بازی‌های بومی
• فعالیت‌های هنری

در روستای رکن‌آباد سمنان نیز اجرای این طرح، نشان داد که «پیک امید» تنها محدود به بحران‌های فوری نیست، بلکه به دنبال ایجاد عدالت فرهنگی است. کودکان مناطق کم‌برخوردار، معمولا دسترسی کمتری به امکانات فرهنگی دارند و همین مسئله، شکاف عمیقی در فرصت‌های رشد آنان ایجاد می‌کند. وی یادآور شد: این طرح تلاش دارد این شکاف را کاهش دهد؛ اما باور داریم که این اقدامات، اگر تداوم نداشته باشند، اثرشان موقتی خواهد بود. نقطه قوت «پیک امید» در استمرار و گسترش آن است، نه صرفاً در اجرای موردی.

کتابخانه‌های سیار: رساندن فرهنگ به جایی که کودک هست

یکی از مشکلات جدی در حوزه فرهنگ کودک، دسترسی نابرابر به منابع است. همه کودکان به کتابخانه، کتاب و مشاوره فرهنگی دسترسی ندارند. اینجاست که مفهوم «کتابخانه سیار» اهمیت پیدا می‌کند.

مزینانی افزود: حضور کتابخانه سیار در زائرسرای قمر بنی‌هاشم و ایستگاه راه‌آهن در دامغان، نمونه‌ای از این رویکرد است. به جای اینکه کودک یا خانواده به دنبال کتاب بروند، این کتاب است که به سراغ آنان می‌آید و حضور کتابخانه سیار کانون در مناطق مختلف استان به صورت مستمر ادامه دارد.

این برنامه‌ها تنها به اهدای کتاب محدود نمی‌شود. مشاوره کتابخوانی، معرفی آثار متناسب با سن و نیاز مخاطب، و ایجاد فضای تعاملی، از جمله بخش‌های مهم این طرح است. وی بیان کرد: نکته قابل توجه در اجرای این طرح‌ها، انتخاب مکان‌هاست؛ ایستگاه راه‌آهن و زائرسرا، مکان‌هایی با تردد بالا هستند و مخاطبانی متنوع دارند. حضور در این فضاها، به معنای افزایش دامنه اثرگذاری است.

اما باید در این راستا از این نکته غافل نشد که اهدای کتاب، اگر بدون پیگیری و ایجاد عادت مطالعه باشد، تأثیر عمیقی نخواهد داشت. چالش اصلی، «تبدیل دسترسی به عادت» است. با این حال، نمی‌توان از اهمیت این اقدام چشم‌پوشی کرد. در شرایطی که ذهن کودکان در معرض اخبار نگران‌کننده قرار دارد، کتاب می‌تواند به‌عنوان یک پناهگاه ذهنی عمل کند؛ جایی برای فرار موقت از واقعیت‌های تلخ.

«لبخند امید»: بازسازی اعتماد در کودکانی با آسیب‌های عمیق‌تر

شاید تأثیرگذارترین بخش این گزارش، مربوط به اجرای طرح «لبخند امید» در منطقه کهنه‌دژ سمنان باشد. مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان سمنان در خصوص اجرای برنامه لبخند امید در آن محله این گونه روایت می‌کند:

لبخند امید به منطقه کهنه‌دژ در سمنان رفت و در آنجا مربیان با دختربچه‌ای روبه‌رو شدند که شرایط ویژه‌ای نسبت به بقیه بچه‌ها داشت؛ دختری بود که از خانه بیرون نمی‌آمد، حتی حاضر نبود کسی را ببیند. مربیان عجله نکردند، از او نخواستند که سریع به جمع بیاید، فقط گفتند: «اگر خواستی، از پشت پنجره نگاه کن.» و او نگاه کرد. اول آرام، بعد با کنجکاوی بیشتر، صدای خنده بچه‌ها، بازی‌ها، و حال خوب فضا، کم‌کم او را نزدیک‌تر کرد، تا جایی که بالاخره، با ویلچر، از در بیرون آمد. نه برای اینکه مجبور شده بود، برای اینکه دلش خواسته بود. او دست‌هایش را تکان داد، لبخند زد و قول گرفت که دوباره این برنامه تکرار شود.

مزینانی گفت: مربیان کانون، به جای اجبار یا فشار، از یک رویکرد تدریجی استفاده کردند. ابتدا اجازه دادند کودک از پشت پنجره نظاره‌گر باشد. این یک نکته کلیدی است؛ احترام به مرزهای روانی کودک. اما آنچه تغییر را رقم زد، «فضای امن» بود؛ صدای خنده، بازی کودکان دیگر و حضور مربیانی که قضاوت نمی‌کردند. این عوامل، به‌تدریج حس کنجکاوی و سپس اعتماد را در کودک بیدار کرد.

مزینانی باور دارد که خروج آن دختر از خانه با ویلچر و پیوستن به جمع، شاید از بیرون یک اتفاق ساده به نظر برسد، اما در واقع یک «پیروزی روانی» است. این همان جایی است که کار فرهنگی، از سطح برنامه‌سازی فراتر می‌رود و وارد حوزه درمان غیرمستقیم می‌شود.

این تجربه نشان می‌دهد که تأثیر واقعی چنین برنامه‌هایی، در جزئیات نهفته است؛ در نحوه تعامل، در صبوری مربیان و در درک عمیق از نیازهای کودک.

آنچه در استان سمنان در حال رخ دادن است، یک مجموعه اقدامات پراکنده نیست؛ بلکه نشانه‌ای از یک رویکرد مشخص است: «حفاظت روانی از کودکان در شرایط بحران از طریق ابزارهای فرهنگی». کودکان، بیش از هر زمان دیگری، به «احساس امنیت» نیاز دارند؛ احساسی که نه با شعار، بلکه با تجربه‌های واقعی ساخته می‌شود. تجربه‌هایی از بازی، کتاب، گفت‌وگو و حضور کسانی که آنان را می‌فهمند. در نهایت، شاید بتوان گفت که در میان تمام این برنامه‌ها، مهم‌ترین دستاورد، همان چیزی است که در چهره یک کودک دیده می‌شود: بازگشت یک لبخند.