نگاهی اقتصادی به گلستان سعدی: از جدال توانگر و درویش تا عدالت حاکمان

سعدی: میانه‌رو در برابر درویش دنیاگریز

یکی از طولانی‌ترین و مشهورترین حکایت‌های گلستان، «جدال سعدی با مدعی در بیان توانگری و درویشی» است که در پایان باب هفتم آمده است. این حکایت، یک دیالکتیک فکری را به تصویر می‌کشد که یادآور مناظرات سقراطی است. در یک سو، سعدی به عنوان نماینده عقلانیت متعارف زمان خود قرار دارد و در سوی دیگر، درویشی که با سرزنش توانگران، به نقد جامعه می‌پردازد. سعدی که خود «پروردۀ نعمتِ بزرگان» است، در برابر اتهامات درویش به دفاع برمی‌خیزد.

در این جدال، سعدی نه تنها دین‌داری و تأمین معیشت را در تعارض نمی‌بیند، بلکه معتقد است دسترسی به معاش برای دین‌داری ضروری است. او حتی عبادت توانگران را والاتر می‌داند، چرا که آنان با خیالی آسوده و بدون دغدغه معاش به عبادت می‌پردازند: «پس، عبادت اینان به قبول، اولی‌تر است که جمع‌اند و حاضر، نه پریشان و پراکنده‌خاطر. اسباب معیشت ساخته و به اوراد عبادت پرداخته...» سعدی پا را فراتر گذاشته و ریشه بسیاری از گناهان را در ناداری جست‌وجو می‌کند و می‌پرسد: «انصاف از تو توقع دارم هرگز دیده‌ای دست دعایی بر کتف بسته یا بی‌نوایی به زندان در نشسته یا پردۀ معصومی دریده یا کفی از معصم بریده، الا به علت درویشی؟»

درویش در مقابل، بر «بخل» توانگران تأکید می‌کند و آنان را دارای وظیفه‌ای اخلاقی در قبال تنگدستان می‌داند. اما سعدی با اصل این باور مشکلی ندارد و منکر این مدعا می‌شود که اغلب توانگران وظیفه خود را به جا نمی‌آورند. به اعتقاد او، اگر هم قصوری دیده می‌شود، ناشی از چشم‌داشت بیش از اندازه گدایان است: «حاتم طایی که بیابان‌نشین بود اگر شهری بودی از جوش گدایان بیچاره شدی و جامه بر او پاره کردندی.»

این جدال در نهایت به قاضی کشیده می‌شود و قاضی با استدلالی حکیمانه، هر دو طرف را به اعتدال فرامی‌خواند: توانگران را به بخشش بیشتر و درویشان را به توقع کمتر.

همین معنی را در حکایتی دیگر از باب سوم گلستان، با عنوان «در فضیلت قناعت»، می‌توان یافت. در این باب، مال‌اندوزی نکوهش می‌شود. سعدی داستان درویشی دنیاگریز را روایت می‌کند که با وجود دوری از دنیا و بی‌اعتنایی به ملوک و اغنیا، درخواست مؤدبانه پادشاه برای هم‌سفره شدن را می‌پذیرد و با احترام فراوان با او رفتار می‌کند. در پاسخ به چرایی این رفتار خلاف عادت، درویش می‌گوید: «وین شکم بی‌هنرِ پیچ پیچ/صبر ندارد که بسازد به هیچ.» این حکایت نیز نشان‌دهنده نگاه واقع‌بینانه سعدی به نیازهای انسانی است.

پایداری دولت در گرو عدالت

سعدی به طور منسجم به مفاهیم نظریه اقتصادی مانند ارزش، قیمت، مبادله، پول و بهره نمی‌پردازد و بحث حقوقی مشخصی در رابطه با مالکیت در آثارش دیده نمی‌شود. با این حال، جامعه‌ای که او در آن می‌زیست، با پول، مبادله و بازرگانی آشنا بود و منطقاً حقوق مالکیت نیز در آن برقرار بوده است.

سعدی رویکردی محافظه‌کارانه در برابر قدرت حاکم داشت و اغلب توصیه می‌کرد که از دربار و قدرت سیاسی دوری شود. اما از هیچ‌یک از مباحث گلستان چنین استنباط نمی‌شود که او حق بی‌چون‌وچرای مصادره اموال افراد را برای حاکم قائل باشد. برعکس، او به کرات نسبت به ستمگری حاکمان و پیامدهای ناگوار آن برای تداوم حکومتشان هشدار می‌داد. به باور سعدی، ستم پادشاهان، رونق لشکر و کشور را از میان می‌برد. مصداق این ظلم می‌تواند دست‌درازی به مال رعیت باشد، چنان که می‌گوید: «یکی را از ملوک عجم حکایت کنند که دستِ تطاول به مال رعیّت دراز کرده بود و جور و اذیّت آغاز کرده.» و یا «اگر ز باغِ رعیت ملک خورد سیبی/بر آورند غلامانِ او درخت از بیخ.»

سعدی در چارچوب یک نظریه سیاسی، چرایی ستمگری پادشاه و شیوه‌های مهار آن را توضیح نمی‌دهد و بیشتر به دلایل «روان‌شناختی و تربیتی» برای تبیین این معضل می‌پرداخت. با این حال، او به خوبی می‌دانست که ستمگری پیامدهای «این‌جهانی» دارد: کاهش ثروت، بی‌انگیزگی لشکر، عدم آمادگی برای فداکاری در بحران‌ها و در نهایت نابودی دولت ستمگر.