فرونشست زمین در ایران: ۱۸ استان در وضعیت بحرانی و رتبه اول جهانی

رابطه مستقیم کاهش بارش و فرونشست

بررسی داده‌های اقلیمی و هیدرولوژیک نشان می‌دهد که روند کاهش بارش‌ها در ایران نه تنها متوقف نشده، بلکه در برخی مناطق شدت یافته است. این کاهش بارندگی به معنای تضعیف چرخه طبیعی تغذیه آبخوان‌هاست؛ چرخه‌ای که در شرایط عادی، بخشی از برداشت منابع آب زیرزمینی را جبران می‌کند. با اختلال در این چرخه، وابستگی به منابع زیرزمینی افزایش یافته و فشار مضاعفی بر آبخوان‌ها وارد می‌شود که در نهایت به فرونشست زمین منتهی می‌گردد.

علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، اظهار داشت: «وضعیت فرونشست زمین در ایران نسبت به گذشته بحرانی‌تر شده و این روند کاملاً قابل مشاهده است.» وی تأکید کرد که عامل اصلی فرونشست در کشور، افت سطح آب‌های زیرزمینی است.

بیت‌اللهی با اشاره به شرایط اقلیمی اخیر تصریح کرد: پاییز امسال یکی از خشک‌ترین فصول در پنج دهه اخیر بوده و کاهش نزولات جوی نسبت به میانگین بلندمدت و حتی پنج سال گذشته کاملاً مشهود است. این وضعیت در اغلب نقاط کشور از جمله استان‌های شمالی مانند مازندران نیز قابل مشاهده است؛ به طوری که کاهش بارندگی‌ها به خشک‌شدن تدریجی فضاهای سبز انجامیده است. در چنین شرایطی، برای تأمین نیازهای آبی، برداشت از منابع زیرزمینی افزایش می‌یابد و این مسئله به افت شدید سطح آبخوان‌ها و در نهایت تشدید فرونشست زمین منجر می‌شود.

گسترش فرونشست در کلانشهرها و استان‌ها

یکی از ابعاد نگران‌کننده این بحران، گسترش و تشدید فرونشست در کلانشهرها به ویژه تهران است. بیت‌اللهی در این خصوص گفت: در منطقه ۱۸ تهران، طی دو سال اخیر نرخ فرونشست نسبت به دوره مشابه پیش از آن، سه برابر شده است. همچنین وسعت پهنه‌های فرونشستی در جنوب و جنوب‌غرب تهران حدود ۴۰ درصد افزایش یافته است.

وی هشدار داد: لبه‌های فرونشست در حال حرکت به سمت مناطق میانی شهر هستند؛ موضوعی که می‌تواند زیرساخت‌های حیاتی، شبکه‌های حمل‌ونقل، خطوط انتقال انرژی و حتی بافت‌های مسکونی را در معرض خطر جدی قرار دهد. این روند محدود به تهران نیست و استان‌هایی مانند خراسان رضوی، اصفهان، کرمان و فارس نیز با شرایط مشابهی مواجه هستند و نرخ‌های بالای فرونشست در این مناطق ثبت شده است.

۱۸ استان با نرخ فرونشست بحرانی

بر اساس اعلام رئیس بخش زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، هم‌اکنون در ۱۸ استان کشور نرخ فرونشست زمین به بیش از ۱۰ سانتی‌متر در سال رسیده است؛ رقمی که در استانداردهای جهانی، بحرانی تلقی می‌شود.

این مقام مسئول با ارائه تصویری جامع‌تر از وضعیت کشور خاطرنشان کرد: پدیده فرونشست تقریباً در تمام استان‌های کشور به جز گیلان شناسایی شده و حتی در استان‌هایی با بارندگی نسبتاً مناسب مانند مازندران، اردبیل و آذربایجان‌ها نیز این پدیده در حال گسترش است.

ایران در صدر جدول جهانی فرونشست

مطالعات تطبیقی نشان می‌دهد که وضعیت ایران در زمینه فرونشست زمین در سطح جهانی نیز نگران‌کننده است. بیت‌اللهی در این‌باره گفت: در سطح جهان تنها حدود ۵ درصد از پهنه‌های فرونشستی نرخ بیش از ۱۰ سانتی‌متر در سال دارند، اما در ایران این وضعیت در استان‌های متعددی مشاهده می‌شود.

• ایران از نظر کسری منابع آب زیرزمینی پس از چین و اندونزی در رتبه سوم جهان قرار دارد.
• از نظر وسعت پهنه‌های فرونشستی نیز پس از چین و آمریکا در جایگاه سوم است.
• از نظر تعداد پهنه‌های با نرخ بالای فرونشست، ایران در رتبه نخست جهان قرار دارد.

این شاخص‌ها نشان می‌دهد که بحران فرونشست در ایران صرفاً یک چالش محلی یا مقطعی نیست، بلکه به یک مسئله ملی با ابعاد بین‌المللی تبدیل شده که نیازمند سیاست‌گذاری فوری و مداخله جدی است.

پیامدهای آتی و راهکارهای پیش رو

کارشناسان معتقدند که ادامه روند فعلی می‌تواند تبعاتی فراتر از تخریب زمین و زیرساخت‌ها به همراه داشته باشد و حتی به بحران‌های اجتماعی و اقتصادی منجر شود. کاهش بارش‌ها در کنار برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، ترکیبی خطرناک ایجاد کرده که بدون اصلاح الگوی مصرف و مدیریت منابع، قابل کنترل نخواهد بود.

در چنین شرایطی، بازنگری در سیاست‌های تخصیص آب، کنترل برداشت‌های غیرمجاز، توسعه روش‌های نوین آبیاری، و تقویت سامانه‌های پایش آبخوان‌ها از جمله اقداماتی است که باید به صورت فوری در دستور کار قرار گیرد. به نظر می‌رسد آنچه امروز به عنوان فرونشست زمین مشاهده می‌شود، صرفاً یک نشانه از بحران عمیق‌تر در نظام مدیریت منابع آب کشور است؛ بحرانی که اگر مهار نشود، می‌تواند در آینده‌ای نه چندان دور، هزینه‌های سنگینی را به کشور تحمیل کند.