جنگ نامتقارن و دگرگونی اقتصاد جهانی: استراتژی ایران و انقلاب نظامی نوین

جنگ علیه اقتصاد جهانی؛ سناریوی ایران

ولی نصر، استاد مطالعات بین‌الملل دانشگاه جان هاپکینز، معتقد است که جنگ نامتقارن کنونی، با به تعلیق درآوردن اقتصاد جهانی، می‌تواند ایالات متحده را وادار به پذیرش آتش‌بس کند. استراتژی ایران که ابتدا بر حملات پهپادی و موشکی به شهرهای اسرائیل و پایگاه‌های آمریکا برای از بین بردن ذخایر رهگیرها متمرکز بود، اکنون ابعاد جدیدی یافته است.

ایران یک استراتژی موازی و بالقوه مؤثرتر را به کار گرفته است: جنگ علیه اقتصاد جهانی. حملات موشکی و پهپادی به تأسیسات نفت و گاز قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، و همچنین نفتکش‌ها در خلیج فارس، عبور از تنگه هرمز را محدود و عملاً مسدود کرده و به افزایش شدید قیمت نفت منجر شده است.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور سابق آمریکا، در سخنرانی ۲۴ فوریه خود به قیمت بنزین، تورم و وضعیت اقتصاد پرداخت. ایرانی‌ها می‌دانند که بمب‌ها و موشک‌ها ممکن است توسط بسیاری از آمریکایی‌ها نادیده گرفته شوند، اما قیمت بنزین و تورم اینگونه نخواهد بود.

اکنون مشخص شده است که این تحلیل درست بوده است. با گسترش درگیری به خلیج فارس، قیمت انرژی افزایش یافته و بازارهای جهانی را متزلزل کرده است. علاوه بر انرژی، پهپادها و موشک‌ها سایر صنایع حیاتی در خلیج فارس، از جمله شرکت‌های فناوری، خطوط هوایی، مراکز داده آمازون، فرودگاه دبی و تأسیسات بندری را نیز تحت تأثیر قرار داده‌اند. اختلال در حمل و نقل دریایی از طریق تنگه هرمز بر ترافیک کانتینرهای حامل کالاها و محصولات صنعتی مانند پتروشیمی و کود کشاورزی نیز تأثیر گذاشته است.

جغرافیا و فناوری: دو روی یک سکه در جنگ نوین

در جنگ‌های امروزی، جغرافیا به اندازه فناوری اهمیت دارد. ایران بر کل ساحل شمالی خلیج فارس و میدان‌های انرژی در ساحل جنوبی آن تسلط دارد. متحدان حوثی نیز در ورودی دریای سرخ و امتداد گذرگاه کانال سوئز مستقر هستند که ایران را در موقعیتی استراتژیک برای تحت فشار قرار دادن اقتصاد جهانی از دو طرف شبه جزیره حجاز قرار می‌دهد.

فرماندهان میدانی کنونی، کهنه سربازان جنگ‌های نامتقارن در عراق و سوریه هستند و همان استراتژی را در نبرد اقتصادی جهانی علیه ایالات متحده به کار می‌گیرند. پهپادها، موشک‌های کوتاه‌برد و مین‌هایی که نفت‌کش‌ها و بنادر را هدف قرار می‌دهند، می‌توانند تأثیری مشابه بمب‌های دست‌ساز در عراق داشته باشند، اما با پیامدهای گسترده‌تر در اختلال زنجیره‌های تأمین جهانی و افزایش قیمت نفت.

اقتصاد جنگ: حملات ارزان، دفاع گران

فرید زکریا، تحلیل‌گر برجسته مسائل بین‌الملل در واشنگتن‌پست، به دگرگونی ماهیت جنگ اشاره می‌کند. در هفته نخست عملیات تلافی‌جویانه تهران، پهپادها حدود ۷۱ درصد از حملات ثبت‌شده علیه کشورهای خلیج فارس را تشکیل می‌دادند. تنها امارات متحده عربی در هشت روز با ۱,۴۲۲ پهپاد و ۲۴۶ موشک روبرو شد.

این روندها در اوکراین نیز مشاهده می‌شود، اما در ایران، خطوط کلی آینده جنگ آشکارتر شده است. مایکل هوروویتز از شورای روابط خارجی می‌گوید: «ما اکنون در عصر دقت انبوه در جنگ هستیم.»

این حساب‌وکتاب جدید جنگ است: مهاجم هزاران دلار هزینه می‌کند، در حالی که مدافع میلیون‌ها دلار می‌پردازد و حتی دفاع موفقیت‌آمیز نیز به نوعی فرسایش تبدیل می‌شود. این انقلاب فراتر از پهپادهاست و شامل یک معماری نظامی نوین می‌شود: سیستم‌های خودکار ارزان، هدف‌گیری با کمک هوش مصنوعی، تصاویر ماهواره‌ای تجاری، ارتباطات مقاوم، حسگرهای یکپارچه و ابزارهای سایبری. هدف صرفاً حمله نیست، بلکه فشرده ساختن زمان و اقدام سریع‌تر از دشمن است.

در سال ۲۰۲۳، کاتلین هیکس، معاون وزیر دفاع آمریکا، خواستار سیستم‌هایی شد که «کوچک، هوشمند، ارزان و زیاد» باشند. طرف پیروز در جنگ‌های آینده، لزوماً بهترین پلتفرم را نخواهد داشت، بلکه کسی خواهد بود که بتواند تعداد کافی از پلتفرم‌های خوب، ارزان و سریع را عملیاتی کرده و هوشمندانه شبکه‌سازی کند. ایالات متحده اکنون پهپاد تهاجمی کم‌هزینه «لوکاس» را بر اساس مدل شاهد-۱۳۶ ایران عملیاتی کرده است؛ این نشان می‌دهد که منطق جنگ تغییر کرده و کمیت، به ویژه با ترکیب نرم‌افزار و اتوماسیون، کیفیتی ویژه یافته است.

اوکراین: آزمایشگاه تحولات جنگی

اوکراین به عنوان آزمایشگاه بزرگ این عصر نوین، مدلی از سازگاری سریع در زمان جنگ را ایجاد کرده است. پهپاد رهگیر «STING» اوکراین با قیمت حدود ۲,۰۰۰ دلار و سرعت ۲۸۰ کیلومتر در ساعت، از اواسط سال ۲۰۲۵ تاکنون بیش از ۳۰۰۰ فروند پهپاد شاهد را ساقط کرده و با نرخ بیش از ۱۰,۰۰۰ فروند در ماه تولید می‌شود.

همچنین، اوکراین دسترسی به داده‌های میدان نبرد خود را باز کرده تا متحدان بتوانند هوش مصنوعی پهپادها را آموزش دهند که قابلیت‌های تشخیص الگو و شناسایی اهداف را تقویت می‌کند. وزیر دفاع اوکراین، میخائیل فدوروف، می‌گوید کشورش «مجموعه‌ای بی‌نظیر از داده‌های میدان نبرد» شامل «میلیون‌ها تصویر برچسب‌خورده» از «ده‌ها هزار پرواز رزمی» را در اختیار دارد.

این نشان می‌دهد که ارزشمندترین خروجی جنگ شاید فقط سخت‌افزار نباشد، بلکه داده‌ها باشند. مسکو اکنون روزانه ۴۰۴ فروند پهپاد شاهد تولید می‌کند و هدف نهایی تولید ۱,۰۰۰ فروند در روز را دارد. در مقابل، لاکهید مارتین در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۰۰ فروند موشک رهگیر پاتریوت تولید کرد و امیدوار است تا سال ۲۰۲۷ این رقم را به ۲,۰۰۰ فروند برساند. این تضاد، مقیاس صنعتی، یکپارچه‌سازی نرم‌افزاری و سرعت تبدیل درس‌های میدان نبرد به تولید انبوه را نشان می‌دهد.

پیامدهای انقلاب نظامی

این انقلاب در امور نظامی پیامدهای عمیقی دارد. با حضور پهپادها در همه جا، نبرد پیوسته خواهد بود و سربازان فرصت استراحت نخواهند داشت. با دور بودن انسان‌ها از خط مقدم، جنگ شاید ساده‌تر تصور شود، اما ممکن است به سادگی نیز به بن‌بست برسد. تولید آسان این سلاح‌های مرگبار به گروه‌های تروریستی، کارتل‌های مواد مخدر و باندها نیز امکان می‌دهد تا به نوعی از جنگ بپردازند که زمانی در انحصار ارتش‌های منظم بود.

جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ نشان داد که فناوری پیشرفته می‌تواند جنگ را دقیق کند. در سال ۲۰۲۶، ایران به جهان می‌آموزد که دقت اکنون به صورت انبوه تولید خواهد شد. کشورهای پیروز، لزوماً دارندگان بهترین پلتفرم‌ها نخواهند بود، بلکه کسانی خواهند بود که بتوانند سلاح‌های گران‌قیمت و پیچیده را با تعداد زیادی پهپاد ارزان‌قیمت ترکیب کنند. قضاوت انسان به مرور جای خود را به الگوریتم‌های رایانه‌ای خواهد داد. این آینده جنگ است و این آینده، سریع‌تر از آنچه بیشتر ما تصور می‌کردیم، در حال فرارسیدن است.