سیاهه انتشار: ابزاری کلیدی برای پایش و کاهش آلودگی هوا در ایران

سیاهه انتشار به عنوان یک ابزار حیاتی، اهداف کیفی مرتبط با کاهش آلودگی هوا را به اهداف کمی و قابل اندازه‌گیری تبدیل می‌کند و امکان پایش اثربخشی برنامه‌های کاهش آلودگی را فراهم می‌آورد. این مطالعات زیربنای تصمیم‌گیری‌های متعدد در حوزه آلودگی هوا در کشور بوده و برنامه‌های کمی کاهش آلودگی هوا بر اساس آن‌ها تدوین و به نهادهای مختلف از جمله شهرداری تهران و دولت ارائه شده است. این سیاهه مبنای بسیاری از سیاست‌ها، از جمله مصوبات هیئت دولت و آیین‌نامه‌های اجرایی قانون هوای پاک قرار گرفته است.

نقش سیاهه انتشار در پیش‌بینی‌های هواشناسی

یکی از کارکردهای اصلی دسترسی به سیاهه انتشار، کاربرد آن در حوزه هواشناسی است. سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی، تأکید کرده است که این سازمان موظف به صدور پیش‌بینی غلظت آلاینده‌هاست. مدل‌های پیش‌بینی غلظت آلاینده‌ها از سال‌ها قبل در سازمان هواشناسی آماده شده‌اند، اما اجرای دقیق آن‌ها به داده‌های ورودی تحت عنوان «سیاهه انتشار» وابسته است که باید توسط سازمان حفاظت محیط زیست تهیه و به‌روزرسانی شود. در حال حاضر، سیاهه انتشار موجود مربوط به سال‌های گذشته است و نیازمند به‌روزرسانی فوری است.

تدوین سیاهه انتشار شهرهای ایران: گامی بلندتر

بر اساس ماده ۲ قانون هوای پاک، وظیفه تدوین سیاهه انتشار آلودگی هوا بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست است. این سازمان پیش‌تر یک بار این سیاهه را برای هشت کلانشهر کشور تهیه و در سال ۱۴۰۰ منتشر کرده بود. احمد طاهری، رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست، اعلام کرده است که تدوین سیاهه انتشار جدید بر مبنای داده‌های سال ۱۴۰۳ در حال انجام است و انتظار می‌رود در سال ۱۴۰۵ رونمایی شود.

ویژگی‌های سیاهه انتشار جدید

طاهری در مورد ویژگی‌های سیاهه انتشار جدید توضیح می‌دهد که این سیاهه نسبت به نسخه‌های قبلی ارتقای قابل ملاحظه‌ای خواهد داشت. این ارتقاء شامل دقت بالاتر در محاسبات و داده‌های مورد استفاده می‌شود. همچنین، محدوده مکانی بررسی فراتر از کلانشهرها خواهد بود و تلاش می‌شود تا منابع عمده آلایندگی در سراسر کشور مدل‌سازی شوند. به‌روزرسانی سیاهه انتشار در مقیاس کشوری این امکان را فراهم می‌کند که میزان آلودگی تولیدی در هر شهر و تناسب آن با ظرفیت تهویه طبیعی و شرایط اقلیمی آن شهر مشخص شود.

ویژگی خاص شهر تهران و سایر کلانشهرهای ایران این است که آلاینده‌های غالب آن‌ها آلاینده‌های ثانویه هستند. این موضوع هم در تابستان که ازن آلاینده شاخص است و هم در زمستان که ذرات کوچکتر از ۲.۵ میکرون آلاینده شاخص هستند، صدق می‌کند، به طوری که بخش قابل ملاحظه‌ای از آن‌ها ذرات ثانویه محسوب می‌شوند. برای مدیریت آلودگی ثانویه، ارائه سیاهه انتشار با دقت قابل قبول ضروری است تا بتوان گونه‌های دیگری که به تشکیل ذرات معلق ثانویه منجر می‌شوند را نیز لحاظ کرد.

طاهری تأکید می‌کند که در این پروژه، مواردی مانند کشاورزی و پسماندسوزی که تأثیر قابل ملاحظه‌ای بر افزایش آلودگی هوا دارند، لحاظ شده‌اند. علاوه بر این، تأثیر متقابل آلودگی هوای کلانشهرها نیز در نظر گرفته شده است. مواردی همچون استفاده از ضریب انتشار بومی و استخراج الگوهای حمل و نقل با دقت بالاتر نیز در این سیاهه انتشار جدید گنجانده شده است.

به‌روزرسانی سیاهه انتشار آلودگی هوای پایتخت

علاوه بر سازمان حفاظت محیط زیست، شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نیز اقدام به به‌روزرسانی سیاهه انتشار آلودگی هوای پایتخت کرده است. این شرکت پیش از این در دو دوره متوالی در سال‌های ۱۳۹۲ و ۱۳۹۶ سیاهه انتشار را تدوین و به‌روزرسانی کرده بود.

سهم منابع آلاینده در تهران

بر اساس نتایج سیاهه انتشار شهر تهران در سال ۱۳۹۶، وسایل نقلیه در حال تردد در پایتخت به دلیل مصرف بالای سوخت، فرسودگی ناوگان و عدم استفاده بهینه از تجهیزات کنترل آلایندگی، سهم ۸۳ درصدی در تولید گازهای آلاینده و سهم ۶۱ درصدی در تولید ذرات معلق دارند. صنایع با سهم ۱۷.۸ درصدی، نیروگاه‌ها با سهم ۱۲ درصدی و پالایشگاه تهران با سهم ۴.۴ درصدی در تولید ذرات معلق، تأثیر قابل توجهی بر آلودگی شهر تهران می‌گذارند.

توجه به نتایج سیاهه انتشار می‌تواند نقش مهمی در کاهش آلودگی هوای پایتخت و سایر شهرها و دستیابی به اهداف قانون هوای پاک ایفا کند. در این مسیر، همکاری و هماهنگی بین دستگاه‌های مختلف اهمیتی انکارناپذیر دارد.