سقوط ارزش دلار: عوامل، پیامدها و آینده ارز جهانی در سایه سیاست‌های ترامپ

دلار آمریکا که به طور سنتی در دوران بحران‌های اقتصادی و تنش‌های ژئوپولیتیک تقویت می‌شود، در سال ۲۰۲۶ با چالش‌های بی‌سابقه‌ای مواجه شده است. بخش قابل توجهی از این عدم قطعیت و آشفتگی سیاسی از داخل ایالات متحده نشأت می‌گیرد و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نیز از سقوط ارزش دلار که در پی این وضعیت رخ داده، استقبال کرده است.

طی یک سال گذشته، ارزش دلار در برابر سبدی از ارزهای جهانی در مجموع ۹ درصد کاهش یافته و در ماه ژانویه سال جاری به پایین‌ترین سطح خود از مارس ۲۰۲۲ رسیده است. به نظر نمی‌رسد فشارهای نزولی به این زودی از بین بروند. صالحه محسن در گزارشی برای بلومبرگ تأکید می‌کند که دلار ضعیف، پیامدهای گسترده‌ای بر اقتصاد ایالات متحده و جهان خواهد داشت.

چرا دلار در حال تضعیف است؟

عوامل متعددی به کاهش ارزش پول آمریکا دامن زده‌اند. تحلیلگران بر این باورند که سیاست خارجی غیرقابل پیش‌بینی دولت ترامپ، از جمله تهدیدهای مکرر برای تصرف گرینلند و برکناری اجباری رئیس‌جمهور ونزوئلا، نقش دلار را به عنوان یک پناهگاه امن در مواقع عدم قطعیت تضعیف کرده است. حملات مداوم ترامپ به استقلال فدرال رزرو و احتمال کاهش بیشتر نرخ بهره توسط بانک مرکزی نیز بر ارزش پول آمریکا فشار آورده است.

• سیاست خارجی غیرقابل پیش‌بینی: اقداماتی مانند تهدید به تصرف گرینلند و برکناری رئیس‌جمهور ونزوئلا.
• حملات به استقلال فدرال رزرو: فشار بر بانک مرکزی برای کاهش نرخ بهره.
• نرخ بهره پایین‌تر: سرمایه‌گذاران به دنبال نرخ‌های پس‌انداز بالاتر در بازارهای دیگر هستند.

دولت ترامپ و بسیاری از تحلیلگران معتقدند که دلار بیش از حد ارزش‌گذاری شده است و ضعف اخیر و چشم‌انداز کاهش مداوم ارزش آن، بحرانی است که جهان باید برای آن آماده می‌شد. ترامپ در دوره اول ریاست جمهوری خود بارها اظهار داشت که سایر کشورها در بستر جهانی‌شدن، ارزش دلار را به طور مصنوعی تقویت کرده‌اند. اتهامات مربوط به دست‌کاری ارز در دو دهه گذشته رایج بوده است؛ چین و سایر کشورهای آسیایی اغلب به دلیل پایین آوردن مصنوعی ارزش پول خود مورد انتقاد قرار گرفته‌اند و مقامات اروپایی نیز صراحتاً اعتراف کرده‌اند که نمی‌خواهند یورو از سطوح خاصی فراتر رود.

هاوارد لوتنیک، وزیر بازرگانی ایالات متحده، در ۱۰ فوریه اظهار داشت که ارزش فعلی دلار ممکن است به جایی که به طور طبیعی باید باشد، نزدیک‌تر باشد.

نقش دلار در اقتصاد جهانی و تکامل اعتماد به آن

دلار نزدیک‌ترین مصداق یک ارز جهانی است و سنگ بنای امور مالی بین‌المللی و روش پرداخت انتخابی برای معاملات بین‌المللی محسوب می‌شود. ایالات متحده همچنین از دلار به عنوان ابزاری در سیاست خارجی استفاده می‌کند، مانند محدود کردن توانایی روسیه در تجارت دلار پس از حمله به اوکراین در سال ۲۰۲۲.

تحلیلگران معتقدند نگرانی‌هایی که ارزش دلار را تضعیف می‌کنند، مستقیماً به نحوه حکمرانی دولت ترامپ بازمی‌گردند. یک ارز غالب به یک دموکراسی قوی نیاز دارد که شامل حاکمیت قانون، یک بانک مرکزی مستقل، انتخابات آزاد و عادلانه و آزادی مطبوعات است. دولت دوم ترامپ این اصول را به چالش کشیده است:

• تمایل به اخراج جروم پاول، رئیس فدرال رزرو.
• تحقیقات وزارت دادگستری در مورد بازسازی مقر فدرال رزرو با انگیزه‌های سیاسی.
• فشار بر فدرال رزرو برای کاهش نرخ بهره و انتظار از کاندیدای خود، کوین وارش، برای اجرای این سیاست.

این اقدامات اعتماد به پول آمریکا را از بین برده است. منبع دیگر فشار بر دلار، انبوه بدهی‌های آمریکا است. بدهی عمومی ایالات متحده به بیش از ۳۸ تریلیون دلار افزایش یافته و نسبت آن به تولید ناخالص داخلی اکنون از ۱۰۰ درصد فراتر رفته است که بالاترین سطح از پایان جنگ جهانی دوم است. افزایش استقراض فدرال با کاهش اعتماد سرمایه‌گذاران به توانایی ایالات متحده در انجام تعهدات بدهی خود، به دلار آسیب می‌رساند.

آیا ایالات متحده هنوز دلار قوی می‌خواهد؟

دولت ترامپ سیگنال‌های متناقضی ارسال کرده است. ترامپ اغلب می‌گوید که می‌خواهد دلار در برابر سایر ارزهای اصلی ضعیف شود تا تقاضا برای کالاهای آمریکایی افزایش یابد، اما در عین حال می‌خواهد دلار جایگاه خود را به عنوان لنگر امور مالی جهانی حفظ کند. در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۶، ترامپ در پاسخ به پرسشی درباره کاهش ارزش دلار گفت: «نه، فکر می‌کنم عالی است.» این اظهارات دیدگاه کاهش بیشتر ارزش دلار را تقویت کرد. با این حال، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، یک روز بعد نظر متفاوتی داشت و تأکید کرد که ایالات متحده سیاست دیرینه «دلار قوی» خود را حفظ می‌کند.

آیا می‌توان دلار را کنار گذاشت؟

برای کنار گذاشتن کامل دلار به عنوان دارایی ذخیره جهانی، به یک تغییر عظیم در امور مالی جهانی، رشد اقتصادی و ژئوپولیتیک نیاز است. با توجه به اینکه دلار عمیقاً در اقتصاد جهان ریشه دوانده است، هرگونه تغییری کند خواهد بود. اقتصاد ایالات متحده با حجم عظیم خود، بزرگ‌تر از چین (اقتصاد دوم)، آلمان (اقتصاد سوم) و ژاپن (اقتصاد چهارم)، برتری خود را حفظ کرده است. سرمایه‌گذاران خارجی تا ژوئن ۲۰۲۴، ۳۱ تریلیون دلار سهام و اوراق قرضه ایالات متحده را در اختیار داشتند که خروج از این وضعیت زمان‌بر است.

هر تلاشی برای کنار زدن دلار نیازمند ارزی با بازار بدهی عمیق و با نقدشوندگی بالا است که هیچ کشور دیگری نمی‌تواند ارائه کند. کریستین لاگارد، رئیس بانک مرکزی اروپا، و کریستالینا جورجیوا، رئیس صندوق بین‌المللی پول، از فقدان یک بازار بدهی یکپارچه در منطقه یورو که بتواند با دلار رقابت کند، ابراز تأسف کرده‌اند. احتمال منطقی‌تر این است که جهان وارد دورانی با چندین ارز قدرتمند شود که در آن دلار همچنان ارز غالب خواهد بود، اما شاید نه به اندازه‌ای که امروز چنین قدرتی دارد.

برندگان و بازندگان دلار ضعیف‌تر

اگر دلار به طور پایدار در برابر سایر ارزهای عمده تضعیف شود، این امر برای صادرکنندگان و تولیدکنندگان آمریکایی یک مزیت خواهد بود، زیرا خریداران خارجی قدرت خرید بیشتری برای کالاهای تولیدشده در آمریکا خواهند داشت. با این حال، تولید صنعتی اکنون سهم بسیار کمتری از اقتصاد آمریکا نسبت به دهه‌های گذشته دارد؛ در دهه ۱۹۵۰، بیش از ۳۰ درصد از کارگران آمریکایی در بخش تولید فعالیت داشتند، اما امروز این رقم به کمتر از ۸ درصد کاهش یافته است. بنابراین هرگونه رونق در این بخش ممکن است آن‌قدر که برخی تصور می‌کنند چشمگیر نباشد.

دلار ضعیف‌تر می‌تواند چشم‌انداز رشد اقتصادی آمریکا را پیچیده‌تر کند، زیرا معمولاً موجب افزایش تورم می‌شود؛ مصرف‌کنندگان آمریکایی ناچارند برای کالاهای خارجی بهای بیشتری بپردازند. اگر این روند کاهش ارزش ادامه یابد، احتمالاً نرخ‌های بهره نیز بالا خواهد رفت، که در نتیجه باعث فشار بر مصرف‌کنندگان می‌شود، زیرا هزینه وام‌های مسکن، وام‌های خودرو و بدهی‌های کارت‌های اعتباری افزایش می‌یابد.

آیا این اتفاق قبلاً افتاده است؟

همواره صحبت از پایان سلطه دلار در مقاطع مختلف مطرح شده است. در دهه ۱۹۹۰، ین ژاپن و در اوایل دهه ۲۰۰۰، یورو به عنوان رقبای بالقوه مورد توجه قرار گرفتند. رویدادهایی در آمریکا، مانند خروج از استاندارد طلا در سال ۱۹۷۱ و بحران مالی ۲۰۰۸، نیز سلطه دلار را تهدید کردند. با این حال، دلار هر بار توانست دوام بیاورد که عمدتاً به دلیل قدرت اقتصادی آمریکا و فقدان یک رقیب آشکار در صحنه بود.