تاریخ شفاهی روزنامه‌نگاری ایران: روایت بهروز بهزادی از اطلاعات تا اعتماد

بهروز بهزادی، روزنامه‌نگار پیشکسوت ایرانی که سال‌ها در تحریریه روزنامه‌های معتبری چون اطلاعات، ایران و اعتماد فعالیت کرده و تحصیلات آکادمیک در رشته روزنامه‌نگاری دارد، در «پروژه تاریخ شفاهی روزنامه‌نگاری و رسانه ایران» به بازگویی خاطرات و تجربیات خود پرداخته است. بهزادی که تحت تاثیر عموی خود به این حرفه روی آورد و اوریانا فالاچی، روزنامه‌نگار مشهور ایتالیایی را الگوی خود می‌دانست، دیدگاه‌های خود را درباره تحولات روزنامه‌نگاری ایران از دوران قبل از انقلاب تا به امروز مطرح کرده است.

تفاوت‌های اطلاعات و کیهان در دوران قبل از انقلاب

بهزادی به تفاوت‌های بنیادین میان دو روزنامه پرتیراژ «اطلاعات» و «کیهان» در دوران قبل از انقلاب اشاره می‌کند:

• گرایش سیاسی نویسندگان: اغلب نویسندگان هر دو روزنامه گرایش‌های چپ داشتند. این گرایش در «کیهان» نمود بیشتری داشت و به همین دلیل تیراژ آن از «اطلاعات» بیشتر بود.
• اصول اطلاعات: روزنامه اطلاعات بر صحت، سنگینی و عمق مطالب تاکید داشت و از انتشار مطالب سطحی پرهیز می‌کرد.
• سبک نوشتاری و گرافیک: مطالب «اطلاعات» عمیق‌تر و وزین‌تر بود، اما «کیهان» با گرافیک مردمی‌تر و نوشتاری ساده‌تر، مخاطب عام بیشتری داشت.
• روابط با دربار: هم عباس مسعودی، مالک «اطلاعات»، و هم مصطفی مصباح‌زاده، بنیانگذار «کیهان»، گرایش درباری داشتند و با شخص شاه جلسات خصوصی برگزار می‌کردند.

تجربه تحصیل در رشته روزنامه‌نگاری

بهزادی از اولین دوره رشته روزنامه‌نگاری در دانشگاه تهران می‌گوید که البته دوام زیادی نیاورد. او به نقش اساتید برجسته‌ای چون غلامحسین صدیقی در علوم اجتماعی، رضا داوری اردکانی در فلسفه، و دکتر صورتگر در سخن‌سنجی اشاره می‌کند که بیش از جزئیات، اصول کلی و تجربیات خود را به دانشجویان منتقل می‌کردند و تاثیر عمیقی بر او گذاشتند.

انتقاد از آموزش سبک هرم وارونه

یکی از انتقادات اصلی بهزادی به آموزش روزنامه‌نگاری، اصرار بر تدریس سبک «هرم وارونه» است. او معتقد است:

«هنوز که هنوز است بسیاری از استادان روزنامه‌نگاری سرکلاس سبک هرم وارونه را درس می‌دهند در حالی که این سبک سال‌هاست که از مطبوعات و خبرگزاری‌های رخت بربسته است.»

این سبک که در دوران حروف‌چینی سربی برای سهولت حذف پاراگراف‌های انتهایی به کار می‌رفت، با ظهور رایانه و امکان ویرایش آسان، دیگر کاربردی ندارد. بهزادی تاکید می‌کند که امروزه روزنامه‌ها بیشتر به تحلیل می‌پردازند تا خبر، و تدریس این سبک برای تحلیل‌های روزنامه‌نگارانه بی‌معناست.

فشارها و چالش‌های روزنامه‌نگاری پس از انقلاب

بهزادی به دوران پرفراز و نشیب پس از انقلاب و فشارهای وارده بر مطبوعات می‌پردازد:

فشار دفتر ناطق نوری و تغییر لقب هاشمی

• روزنامه ایران و هاشمی رفسنجانی: روزنامه ایران در واقع روزنامه آقای هاشمی بود. بهزادی با مشورت هاشمی و وردی‌نژاد، مدیر مسئول وقت، تصمیم گرفت لقب «حجت‌الاسلام» را به «آیت‌الله» تغییر دهد، زیرا معتقد بود این عنوان برای جایگاه هاشمی مناسب‌تر است.
• انتخابات ۷۶: در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۷۶، دفتر ناطق نوری به شدت بر روزنامه ایران برای انتشار اخبار خود فشار می‌آورد، در حالی که تیم خاتمی هیچ خبری برای ارائه نداشت. وردی‌نژاد به بهزادی اجازه داد در برابر این فشارها مقاومت کند.

توقیف «اعتماد» و ماجرای حصر موسوی

بهزادی به توقیف یک‌ساله روزنامه «اعتماد» به دلیل انتشار خبر حصر مهندس موسوی اشاره می‌کند. با وجود دستور شورای عالی امنیت ملی مبنی بر عدم انتشار اخبار حصر، زمانی که محمدجواد لاریجانی، رئیس ستاد حقوق بشر قوه قضائیه، در سازمان ملل این موضوع را تایید کرد، «اعتماد» با استناد به این اظهارات، خبر را منتشر کرد.

قهر معاون مطبوعاتی و خودسانسوری

ماجرای بازدید معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد، آقای رامین، از تحریریه روزنامه «اعتماد» پس از انتخابات ۸۸، نشان‌دهنده فضای پر تنش آن دوران است. رامین با مشاهده عکس‌های مهندس موسوی در تحریریه عصبانی شد و پس از بحث و جدل، قهر کرد. بهزادی معتقد است این اتفاق منجر به اعمال فشارها و به قول او «زهر ریختن» بر روزنامه شد. او همچنین به پدیده خودسانسوری در میان اهالی مطبوعات اشاره می‌کند و می‌گوید حتی اگر حکومت هم دخالت نکند، این فرهنگ در میان روزنامه‌نگاران وجود دارد.

دخالت دولت‌ها و فشارهای مختلف

• دوران هاشمی: دخالت دولت و وزارتخانه‌ها برای انعکاس اقدامات مثبت‌شان در مطبوعات آغاز شد.
• دوران خاتمی: با وجود وعده‌های آزادی، فشارهای شدید از سوی اصولگرایان، وزارت ارشاد، معاونت مطبوعاتی، وزارت اطلاعات و حتی سفارتخانه‌ها بر روزنامه «ایران» وارد می‌شد تا جایی که دو سه بار تلاش شد روزنامه به آتش کشیده شود.
• دوران احمدی‌نژاد: دو سال ابتدایی این دولت فضای بازتری داشت، اما پس از انتخابات ۸۸، همه چیز دوباره قفل شد.
• دوران رئیسی: در دولت رئیسی، تعداد جوابیه مطبوعاتی بی‌سابقه بود. روابط عمومی‌ها تحت فشار ریاست جمهوری مجبور به ارسال جوابیه بودند، حتی اگر خودشان لزومی نمی‌دیدند.

اوریانا فالاچی: الگوی روزنامه‌نگاری

بهزادی از اوریانا فالاچی، روزنامه‌نگار برجسته ایتالیایی، به عنوان الگوی خود یاد می‌کند و می‌گوید در جوانی آرزو داشته مانند او رفتار کند. او تاکید می‌کند که فالاچی در دوره اوج کاری خود، یک روزنامه‌نگار مولف و نویسنده بود.

مسائل مالی و قطع آگهی‌ها

بهزادی به نقش آگهی‌ها به عنوان یکی از ابزارهای فشار بر رسانه‌ها اشاره می‌کند. اگر یک رسانه مطلبی را برخلاف میل یک وزارتخانه یا شرکت وابسته به آن منتشر کند، ممکن است آگهی‌های خود را از دست بدهد و این موضوع به قطع ممر درآمد نشریه یا سایت منجر شود.