سلامت مادران و نوزادان در مناطق بحرانی: چالش‌ها و راهکارهای حیاتی

در مناطقی که درگیر جنگ یا بحران هستند، سلامت مادران باردار و نوزادان با چالش‌های جدی مواجه است. مریم مریدی، استادیار مامایی و سلامت باروری دانشگاه علوم پزشکی تهران، با اشاره به آمارهای نگران‌کننده، بر لزوم اتخاذ تدابیر فوری برای کاهش مرگ و میر مادران و نوزادان تأکید می‌کند.

وضعیت زنان باردار در مناطق بحرانی

بر اساس تحقیقات، تقریباً چهار درصد از جمعیت مناطق جنگ‌زده یا آواره در هر زمان مشخص باردار هستند. از این میان، حدود پانزده درصد با عوارض جدی مامایی از جمله لیبر متوقف یا طولانی، پره‌اکلامپسی، اکلامپسی، سپسیس، بارداری خارج از رحمی و عوارض ناشی از سقط مواجه می‌شوند.

دکتر مریدی خاطرنشان می‌کند که در مراحل اولیه هر بحران، بسیاری از زایمان‌ها در محیطی خارج از مراکز بهداشتی و بدون حضور پرسنل آموزش‌دیده صورت می‌گیرد. این وضعیت، خطر بروز عوارض و مرگ و میر مادران و نوزادان را به شدت افزایش می‌دهد.

سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند که همه زایمان‌ها باید در مراکز درمانی مجهز و توسط مراقبین ماهر انجام شود. عدم دسترسی به خدمات اورژانسی مامایی همچنان یکی از دلایل اصلی مرگ و میر مادران و بروز عوارض قابل پیشگیری است.

اولویت‌ها برای ارتقای سلامت مادران و نوزادان

برای بهبود وضعیت سلامت مادران باردار و نوزادان در مناطق بحرانی، دکتر مریدی اقدامات زیر را اولویت‌دار می‌داند:

۱. دسترسی به مراقبت‌های اورژانسی مامایی و نوزادی

• مراکز بهداشتی: این مراکز باید به صورت شبانه‌روزی (۲۴ ساعت/۷ روز هفته) با پرسنل ماهر در مدیریت زایمان، وسایل مورد نیاز برای زایمان طبیعی و مراقبت‌های پایه اورژانسی مامایی مجهز باشند.
• بیمارستان‌های ارجاعی: این بیمارستان‌ها باید دارای کادر پزشکی ماهر و تجهیزات لازم برای ارائه مراقبت‌های جامع اورژانسی مامایی و نوزادی به صورت شبانه‌روزی باشند.
• نظام ارجاع: ایجاد یک سیستم کارآمد برای انتقال بیماران از جامعه به مراکز بهداشتی یا بیمارستان‌ها و همچنین بین این دو مرکز، ضروری است.

۲. توزیع کیت‌های زایمان تمیز و آموزش

در شرایطی که دسترسی به مراکز درمانی امکان‌پذیر نیست، باید کیت‌های زایمان تمیز در اختیار زنان باردار و مراقبین زایمان قرار گیرد تا زایمان در منزل به شیوه‌ای بهداشتی انجام شود. این کیت‌ها شامل:

• یک شان پلاستیکی برای انجام زایمان
• یک قطعه صابون برای شست‌وشوی دست‌ها
• یک جفت دستکش
• یک تیغ نو برای بریدن بند ناف
• سه قطعه نخ یا دو کلامپ برای بستن بند ناف
• دو پارچه نخی برای خشک کردن و گرم نگاه‌داشتن نوزاد
• بروشورهای تصویری آموزشی

همچنین، آموزش نحوه استفاده از این بسته‌ها و اطلاع‌رسانی درباره اهمیت زایمان در مراکز درمانی و نحوه دسترسی به آنها حیاتی است.

۳. شناسایی و حمایت از نوجوانان باردار

شناسایی نوجوانان باردار و ارجاع آنها به بیمارستان‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا این گروه آسیب‌پذیرتر بوده و نیازمند حمایت و خدمات هدفمند هستند. تسهیل مشارکت مادران نوجوان جدید در شبکه‌های حمایتی همسالان پس از زایمان نیز توصیه می‌شود.

اهمیت اطلاع‌رسانی و آمادگی

دکتر مریدی تأکید می‌کند که زنان باردار در ماه‌های پایانی بارداری باید نزدیک‌ترین بیمارستان را شناسایی کنند و اطلاعات مربوط به خدمات زایمانی، ساعات کاری و امکانات آمبولانس باید به طور گسترده در جامعه منتشر شود. او همچنین به این نکته اشاره کرد که حدود پانزده درصد از زنان با عارضه‌ای تهدیدکننده حیات مواجه می‌شوند، بنابراین حضور ماماهای ماهر با تجهیزات و داروهای لازم در مراکز بهداشتی و فعال بودن خدمات اورژانس مامایی و مراقبت نوزاد به صورت ۲۴ ساعته و هفت روز هفته ضروری است.

چالش‌های سلامت نوزادان

دو سوم مرگ‌های نوزادی در ۲۸ روز اول تولد رخ می‌دهد که بسیاری از آنها قابل پیشگیری هستند. یکی از چالش‌های مهم این است که ۵ تا ۱۰ درصد نوزادان در لحظه تولد به طور خودبه‌خودی نفس نمی‌کشند و نیمی از آنها نیازمند احیا هستند. این آمار بر اهمیت دسترسی به مراقبت‌های اورژانسی نوزادی تأکید می‌کند.