تحریم‌ها و کاهش چشمگیر سهم قشر متوسط در ایران: تحلیل جامع اقتصادی

تحریم‌ها و دگرگونی طبقه متوسط در ایران: تحلیلی عمیق بر پیامدهای اقتصادی

تحریم‌های بین‌المللی در سالیان اخیر، ساختار اقتصادی و اجتماعی ایران را به شدت تحت تأثیر قرار داده و یکی از بارزترین پیامدهای آن، کاهش چشمگیر اندازه قشر متوسط جامعه بوده است. این تغییرات، که از ابتدای دهه ۹۰ شمسی آغاز شد، نه تنها سهم طبقه متوسط را از کل جمعیت کشور به نحو محسوسی کاهش داده، بلکه نابرابری‌های درآمدی را نیز تشدید کرده است. در ادامه به بررسی دقیق این پدیده و کانال‌های اثرگذاری تحریم‌ها بر این قشر حیاتی می‌پردازیم.

کاهش سهم قشر متوسط و افزایش دهک‌های کم‌درآمد

قشر متوسط، طبق تعاریف اقتصادی، شامل افرادی است که درآمد روزانه آن‌ها بین ۱۱ تا ۱۱۰ دلار (بر اساس برابری قدرت خرید) قرار دارد. مطالعه‌ای که توسط اقتصاددانان ایرانی، محمدرضا فرزانگان و نادر حبیبی، انجام شده است، نشان می‌دهد که پس از جنگ هشت ساله ایران و عراق، سهم این قشر از کل جمعیت کشور روندی صعودی داشت و در ابتدای دهه ۹۰ به ۶۷.۷ درصد رسید. اما با آغاز تحریم‌های بین‌المللی، این روند معکوس شد و در سال ۲۰۱۹ به حدود ۵۵ درصد کاهش یافت.

بررسی اثر تحریم‌ها بر دهک‌های درآمدی نیز گویای حقایق تلخی است. سهم دهک‌های اول و دوم (کم‌درآمدترین اقشار) از کل جمعیت، که پیش از تحریم‌ها ۱۲.۵ درصد بود، پس از اعمال تحریم‌ها و در سال ۲۰۲۰ به ۳۰ درصد افزایش یافت. در مقابل، سهم دهک‌های درآمدی متوسط (دهک سوم تا هفتم) و بالا (دهک هشتم تا دهم) به وضوح کاهش یافته است. این تغییرات به روشنی نشان‌دهنده آسیب جدی تحریم‌ها به سطح رفاه عمومی و گسترش فقر در جامعه است.

چهار کانال اصلی اثرگذاری تحریم بر قشر متوسط

مطالعه فرزانگان و حبیبی (۲۰۲۵) چهار کانال اصلی را شناسایی کرده است که تحریم‌ها از طریق آن‌ها باعث کاهش سهم قشر متوسط از کل جمعیت شده‌اند:

• ۱. افول شاخص‌های اقتصادی کلان: تحریم‌های نفتی و بانکی، به صورت مستقیم منابع ارزی کشور را کاهش داده و منجر به تضعیف شدید رشد اقتصادی شده‌اند. این امر باعث شده تولید ناخالص داخلی سرانه، که معیار اصلی سنجش رفاه اقتصادی است، روندی نزولی یا نهایتاً ثابت را طی کند. همچنین، محدودیت در به‌روزرسانی زیرساخت‌ها و واردات ماشین‌آلات پیشرفته، ظرفیت‌های مولد اقتصاد را کاهش داده است.
• ۲. آسیب به بازار کار: تحریم‌ها شوک جدی به بازار کار وارد کرده‌اند. نرخ مشارکت اقتصادی، که پیش از تحریم‌ها به دلیل ورود زنان و جوانان تحصیل‌کرده روندی صعودی داشت، با آغاز فشارها به وضوح افت کرد. این امر نتیجه بسته شدن بخش‌هایی از صنایع وابسته به تجارت خارجی و کاهش پروژه‌های توسعه‌ای بود. علاوه بر این، کاهش درآمدهای نفتی و کسری بودجه دولت، به شکل تورم بر معیشت مردم اثر گذاشت و طبقه متوسط با درآمدهای ثابت را در برابر نوسانات تورمی آسیب‌پذیرتر کرد.
• ۳. اختلال در تجارت بین‌الملل: محدودیت‌های شدید در تجارت و مبادلات بانکی، نه تنها بر صادرات تأثیر گذاشته، بلکه زنجیره تأمین کشور را نیز مختل کرده است. این وضعیت به طور مستقیم به کسب‌وکارهای کوچک و متوسط (SMEs) که عمدتاً توسط قشر متوسط اداره می‌شوند، ضربه زده و فرصت‌های رشد آن‌ها را کاهش داده است. در مقابل، افرادی که به رانت‌هایی نظیر ارز دولتی یا مجوزهای خاص دسترسی داشتند، مزیت‌های انحصاری کسب کرده و این امر به نامتعادل‌تر شدن توزیع درآمد در جامعه انجامید.
• ۴. افت کیفیت حکمرانی و افزایش نابرابری: تحریم‌ها می‌توانند بر کیفیت حکمرانی و ارائه خدمات عمومی اثر منفی بگذارند و منجر به تضعیف آن‌ها شوند. این موضوع با ایجاد نابرابری و فساد، حضور قشر متوسط را در بخش عمومی محدود می‌کند. همچنین، در شرایط کمبود بودجه، تأمین مالی پروژه‌های عمرانی، بهداشتی و آموزشی تحت فشار قرار گرفته و کیفیت زندگی عمومی برای طبقه متوسط کاهش می‌یابد.

چشم‌انداز قشر متوسط در صورت عدم وجود تحریم

فرزانگان و حبیبی در مقاله خود به این پرسش کلیدی پاسخ داده‌اند که اگر تحریم‌ها بر اقتصاد کشور وضع نمی‌شد، چه اتفاقی می‌افتاد؟ طبق این مطالعه، اگر در ابتدای دهه ۹۰ تحریمی وجود نداشت، سهم قشر متوسط از کل جمعیت طی یک دهه می‌توانست از حدود ۶۸ درصد به بیش از ۸۰ درصد برسد. این بدان معناست که توزیع درآمد در اقتصاد کشور بسیار برابرتر می‌بود و شکاف طبقاتی به سطح موجود نمی‌رسید. این رقم با مقدار واقعی کنونی حدود ۳۰ واحد درصد اختلاف دارد.

اقدامات مؤثر برای رفع تحریم‌ها، نه تنها می‌تواند جایگاه اقتصادی کشور را در جهان احیا کند، بلکه بسیاری از خانوارهای ایرانی نیز می‌توانند بار دیگر طعم رفاه را بچشند. علاوه بر این، رفع تحریم‌ها به تثبیت ساختار اجتماعی کمک کرده و با افزایش تقاضای داخلی و سرمایه‌گذاری، پایداری رشد اقتصادی کشور را برای بلندمدت تضمین خواهد کرد.