جلیل دوست‌خواه، ایران‌شناس و شاهنامه‌پژوه برجسته، در ۹۳ سالگی درگذشت

زندگی و تحصیلات استاد جلیل دوست‌خواه

عبدالمهدی رجایی، استاد دانشگاه اصفهان و اصفهان‌پژوه، درباره ابعاد فرهنگی و زندگی جلیل دوست‌خواه توضیح داد که او پس از تحصیل در مکتب سنتی و مدارس مدرن اصفهان، به عنوان معلم در روستاهای اطراف مشغول به کار شد. پس از اتمام خدمت نظام وظیفه، به دانشگاه تهران راه یافت و در رشته زبان و ادبیات فارسی مدرک دکترا گرفت. پایان‌نامه ایشان با موضوع «آیین پهلوانی»، از جمله آثار مهم و مرجع در این زمینه به شمار می‌رود.

فعالیت‌های علمی و مهاجرت

دوست‌خواه پس از اتمام تحصیلات عالی، در سازمان لغت‌نامه دهخدا و چندین نشریه ادبی-فرهنگی فعالیت‌های گسترده‌ای داشت. او به ویژه در زمینه بررسی آیین‌های بومی و نقش پهلوانی در ادبیات فارسی شناخته شد. در سال ۱۳۶۹، او به استرالیا مهاجرت کرد و به تدریس و پژوهش در دانشگاه‌های محلی آنجا ادامه داد. در این دوره، مقالاتی درباره ارتباطات فرهنگی بین ایران و دیاسپورای ایرانی منتشر کرد که به غنای ادبیات مهاجرت افزود. فقدان این نویسنده و پژوهشگر برای جامعه ادبیات ایران بسیار دردناک است.

ویژگی‌های اخلاقی و رویکرد پژوهشی

استاد رجایی به ویژگی‌های برجسته شخصیتی جلیل دوست‌خواه اشاره کرد و گفت: «صمیمیت و احترام به افراد، به‌ویژه جوانان، از خصوصیات بارز ایشان بود. همکاران و دانشجویانش همیشه از لحن دوستانه و صبور او یاد می‌کردند.»

او همیشه آماده گوش‌دادن به نظرات مختلف بود و در تمام کارهایش با دقت به منابع اولیه می‌پرداخت و از تفسیرهای سطحی دوری می‌کرد.

علاقه عمیق او به پژوهش میدانی، باعث می‌شد برای جمع‌آوری اطلاعات درباره آیین‌های بومی، به بازارهای قدیمی، مراسم‌های محلی و گفت‌وگو با قصه‌گویان بپردازد. این رویکرد نشان‌دهنده تلاش او برای بازتاب صدای مردم در متون علمی بود.

آثار شاخص و تأثیرگذار

مهم‌ترین اثر استاد، پایان‌نامه‌اش درباره آیین پهلوانی است که به عنوان مرجع اصلی برای پژوهشگران میدانی و ادبیات‌شناسان شناخته می‌شود. مقاله او درباره پهلوانی در ادبیات معاصر نیز تأثیر زیادی داشته و در آن ارتباط بین روایت‌های پهلوانی و ساختارهای نمادین در شعر معاصر را بررسی کرده است. این مقاله در دوره‌های کارشناسی ارشد ادبیات فارسی تدریس می‌شود.

پس از مهاجرت، او کتابی جمعی درباره آینده فرهنگ ایرانی در دیاسپورا نوشت که برای پژوهشگران ایرانی-استرالیایی بسیار ارزشمند است. سخنرانی‌ها و مقالات کوتاهی درباره تأثیر آیین‌های بومی بر شعر نو نیز از دیگر آثار او به شمار می‌آید.

• «گزارش اوستا»
• «پژوهش‌هایی در شاهنامه فردوسی»
• «آیین‌ها و افسانه‌های ایران و چین باستان»
• «حماسه ایران یادمانی از فراسوی هزاره‌ها»
• «گزارش هفت‌خان رستم»
• «شناخت‌نامه فردوسی و شاهنامه»
• «شاهنامه نقالان بر بنیان طومار مرشد عباس زریری اصفهانی»
• «فرهنگ فارسی اصفهانی»

دیدگاه و پندهای استاد دوست‌خواه

استاد دوست‌خواه در پژوهش‌هایش نشان داد که پژوهش میدانی یک اخلاق انسانی است. او با احترام به صاحب‌نظران محلی، سعی می‌کرد صدای مردم را در متون علمی بازتاب دهد. این رویکرد برای پژوهشگران امروز نیز مهم است که به دقت به منابع اولیه مراجعه کنند، به صدای مردمی گوش دهند و در نوشتار علمی از زبانی صریح و بدون تحقیر استفاده کنند. این شیوه، پژوهش‌ها را زنده و مرتبط با زندگی واقعی می‌کند.

او همیشه به شاگردانش پند می‌داد:

به ریشه‌هایت نگاه کن، اما نترس از اینکه آن‌ها را به زبان امروز بازگو کنی. تاریخ زنده است؛ اگر ما آن را با دل و ذهن بازخوانی کنیم، می‌توانیم آینده‌ای پرمعنا بسازیم.

دیگر فعالیت‌های شاخص

جلیل دوست‌خواه سابقه تدریس در دانشگاه‌های اصفهان، جندی‌شاپور اهواز، استرالیا و انگلستان را داشت. او همچنین با گاهنامه «جُنگ اصفهان» در کنار بزرگانی چون هوشنگ گلشیری، محمد حقوقی، ابوالحسن نجفی و ضیا موحد همکاری داشت. همکاری با «دانشنامه ایرانیکا» در دانشگاه کلمبیا در نیویورک از دیگر فعالیت‌های شاخص و بین‌المللی او بود.