شاهنامه فردوسی: سند هویت منطقه‌ای و پل تمدنی خلیج فارس

شاهنامه فردوسی، که اغلب به عنوان «سند هویت ملی» ایرانیان شناخته می‌شود، گنجینه‌ای از روایت‌های اسطوره‌ای و تاریخی است که فراتر از مرزهای جغرافیایی ایران امروزی می‌رود. این اثر سترگ، پیوندهای عمیق فرهنگی و تمدنی میان مردمان منطقه را به تصویر می‌کشد و خلیج فارس را نه یک مرز، بلکه پلی برای این ارتباطات دیرینه معرفی می‌کند.

شاهنامه: نقشه‌ای فرهنگی-روایی فراتر از جغرافیا

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که مکان‌های نام برده شده در شاهنامه فردوسی، در ۲۳ کشور کنونی منطقه جای گرفته‌اند. استاد مهدی سیدی فرخد در کتاب «فرهنگ جغرافیای تاریخی شاهنامه» به تفصیل این موضوع را بررسی کرده است. این گستردگی جغرافیایی، شاهنامه را به «نقشه‌ای فرهنگی ـ روایی» تبدیل می‌کند که در آن، مکان‌ها نه تنها نشان‌دهنده موقعیت، بلکه دارای معنا و پیوندهای عمیق تمدنی هستند. از این منظر، شاهنامه را می‌توان سند هویت منطقه‌ای مشترک دانست که جوامع گوناگون را در یک حوزه تمدنی واحد به هم پیوند می‌دهد و می‌توان از «منطقه شاهنامه» به عنوان یک حوزه فرهنگی مشترک سخن گفت.

سرزمین‌های جنوبی خلیج فارس در شاهنامه

با وجود آنکه اغلب ذهن ما در بازگویی سرزمین‌های شاهنامه به آسیای مرکزی، قفقاز، شامات و شبه قاره می‌رود، این کتاب به مردمان و سرزمین‌هایی در حاشیه جنوبی خلیج فارس نیز اشاره دارد. این امر نشان‌دهنده پیوندهای گسترده فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی میان دو سوی خلیج فارس از دوران باستان است.

جاهای طبیعی ذکر شده:

دریای پارس: در داستان مربوط به خروج اردشیر.
دریای قُلزُم/دریای مصر: که امروزه دریای سرخ نامیده می‌شود.
دریای زره: شامل آب‌های جنوب ایران و پاکستان، بخشی از خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند تا خلیج عدن و دریای سرخ. در داستان رفتن کیکاوس به هاماوران و نیز در داستان کیخسرو به آن اشاره شده است.
جَرَد یا فم الاسد: نام دیگر بهمنشیر در دهانه شمالی خلیج فارس.

شهرها و نواحی تاریخی:

حجاز: در داستان سفر اسکندر به خانه کعبه.
دشت‌سواران، دشت‌گُردان، دشت‌سواران نیزه‌گزار، دشت‌سواران نیزه‌وران، دشت‌نیزه‌داران، دشت‌نیزه‌سواران و دشت‌یلان: در داستان‌های گوناگون، به ویژه در دو داستان جمشید و فریدون.
دشت قحطان: به معنای سرزمین تازیان، در داستان پادشاهی منوچهر.
طائف: شهری در ۱۲ فرسنگی شرق مکه، در داستان پادشاهی یزدگرد سوم.
جده: دو بار در داستان سفر اسکندر به حجاز.
عمان: در داستان هرمزد نوشین روان.
بحرین: در داستان شاپور ذوالاکتاف.
یمن: در بسیاری از داستان‌ها، از جمله داستان فریدون که ایران، دشت یلان و یمن به ایرج بخشیده می‌شود.
باغ ارم: مکانی میان صنعا و حضرموت.
هاماوران: گفته می‌شود در جنوب یمن بوده و کیکاوس با دختر شاه آن سرزمین، سودابه، ازدواج می‌کند.
شاهه: منطقه حِمَیر در جنوب یمن امروزی.
عدن: مهم‌ترین شهر در کشور یمن.

اماکن مذهبی در شاهنامه:

شاهنامه همچنین به اماکن مذهبی این سرزمین‌ها اشاره دارد. برای نمونه، از حرم، کعبه و بیت‌الحرام به عنوان خانه‌ای که به دست ابراهیم ساخته شده، در داستان اسکندر یاد شده است. نام مکه نیز در داستان گشتاسپ و ارجاسب آمده و ستایشگاه نوبهار در بلخ به آن تشبیه شده است. داستان سفر اسکندر به حجاز نیز دو بار نام مکه را ذکر می‌کند.

این موارد، جدای از نام افراد و اقوامی است که در این سرزمین‌ها می‌زیسته‌اند و در بخش‌های اسطوره‌ای و تاریخی شاهنامه از آنها یاد شده و داستان‌های گوناگون درباره ایشان و پیوندهایشان با دیگر مردمان این جهانشاهی بازگو شده است.

خلیج فارس: پلی تمدنی و فرهنگی

از دوران باستان تا کنون، سرزمین‌های جنوبی خلیج فارس بخشی از «جهان فرهنگی مشترک» این زیست‌بوم تمدنی بوده‌اند. مردمان دو سوی این حوضه آبی، در داستان‌های مشترک اسطوره‌ای و تاریخی با یکدیگر زندگی می‌کرده‌اند و «روایت‌های مشترک منطقه‌ای» را شکل می‌داده‌اند. از این رو، شاهنامه بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی گسترده‌ای است که مردمان دو سوی خلیج فارس در آن سهیم بوده‌اند.

این اثر، با ترسیم شبکه‌ای از روابط جغرافیایی و نمادین، نوعی «جهان مشترک روایی» را بازنمایی می‌کند که در آن، مرزهای امروزین جای خود را به پیوندهای عمیق تاریخی و فرهنگی می‌دهند. از این چشم‌انداز، خلیج فارس نه یک مرز، بلکه یک پل تمدنی است که در طول سده‌ها، مردمان این منطقه را در یک افق معنایی مشترک به یکدیگر پیوند داده است.

پیوستگی‌های تاریخی در دیگر آثار

تنها شاهنامه نیست که به این سرزمین‌ها اشاره دارد. در دیگر کتاب‌های ارزشمند تاریخی مانند مثنوی معنوی مولانا، سفرنامه ناصرخسرو و تاریخ بیهقی نیز می‌توان به آگاهی از پیوستگی‌های تاریخی میان مردمان این سرزمین‌ها دست یافت. در این کتاب‌ها، مناطق گاه از سطح جغرافیا فراتر رفته و به نمادهای معنوی تبدیل می‌شوند و گاه شبکه‌ای از ارتباطات و ساختارهای به‌هم پیوسته فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را به نمایش می‌گذارند.

پیشنهادی برای تقویت هویت مشترک

توجه به این اشتراکات تاریخی و فرهنگی، می‌تواند به دانشگاهیان کشورهای منطقه کمک کند تا با راه‌اندازی «انجمن منطقه‌ای مطالعات شاهنامه» و انجام پژوهش‌های مشترک، هویتی مشترک را بازسازی کنند. این همکاری‌ها می‌تواند به پاسداشت آیین‌های فرهنگی مشترک، همچون مهرگان (که در کشورهای جنوبی خلیج فارس با نام مهرجان جشن گرفته می‌شود)، در یک سپهر فرهنگی نوین منجر شود. در شرایط کنونی منطقه، گفت‌وگو میان اندیشمندان ایرانی و همتایانشان در سرزمین‌های جنوبی خلیج فارس برای تعریف دوباره روابط بر بنیان اشتراکات فرهنگی و تمدنی، بیش از پیش ضروری به نظر می‌رسد.