کاروانسراهای تاریخی لرستان؛ از جاده شاهی تا ثبت جهانی یونسکو

قدمت تاریخی و آثار باستانی لرستان

لرستان، با پیشینه‌ای بیش از ۴۰ هزار سال، گنجینه‌ای از آثار باستانی را در خود نهفته دارد. نقوش غارها، اشیای مفرغی و سفالینه‌ها، همگی گواه بر زندگی دیرینه در این سرزمین هستند. بیش از ۲۵۰ غار مسکونی و پناهگاه صخره‌ای نظیر غارهای پاسنگر گنجی قمری، یافته، کوگان و کلماکره، جلوه‌ای خاص و دیدنی به این دیار بخشیده‌اند.

این استان دارای پنج هزار اثر باستانی منحصر به فرد است که سه هزار و ۲۰۰ اثر آن در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند. بناهای تاریخی شگفت‌انگیزی همچون قلعه فلک‌الافلاک، پل شکسته، گرداب سنگی، سنگ‌نبشته و مناره آجری در خرم‌آباد، مرکز لرستان، از دوران ساسانی و پیش از آن به یادگار مانده‌اند.

کاروانسراهای لرستان: روایتگران تاریخ جاده شاهی

کاروانسراها در لرستان، نه تنها محل اقامت و استراحت مسافران بوده‌اند، بلکه راویان حکایت‌های ناگفته از تاریخ و تمدن این سرزمین به شمار می‌روند. در دوره صفوی، به طور منظم هر ۶ و نیم فرسخ یک کاروانسرا برای رفاه مسافران ساخته شده است.

از مهمترین کاروانسراهای لرستان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد که بیش از ۵۰ درصد آنها به ثبت ملی رسیده‌اند:

• کاروانسرای میرزا سیدرضا (خرم‌آباد)
• قلارزه (قلعه رزمان)
• میشوند
• قلعه نصیر
• چمشک
• گوشه شهنشاه

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان، عطا حسن‌پور، بیان کرده است که لرستان در مسیر جاده شاهی شوش به همدان قرار داشته است. این مسیر از دوران هخامنشیان به عنوان چاپارخانه مورد استفاده قرار می‌گرفته و در دوره اسلامی به کاروانسراهای بزرگ تبدیل شده است.

«لرستان در مسیر جاده راه شاهی شوش به همدان به عنوان ۲ پایتخت بزرگ تاریخی ایران قرار گرفته است که در دوران هخامنشی شوش پایتخت گرمسیری و همدان پایتخت سردسیری ییلاقی بود.»

کاروانسرای گوشه شهنشاه: یادگار صفوی

کاروانسرای صفوی گوشه شهنشاه در ۲۰ کیلومتری غرب خرم‌آباد، در مجاورت بقعه شجاع‌الدین خورشید، قرار دارد. این کاروانسرا در تاریخ ۱۶ شهریور ۱۳۷۶ با شماره ۱۹۲۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ساختمان آن دارای ۱۶ اتاق و صحنی به مساحت حدود ۳۰۰ مترمربع است که بخش پشتی برای نگهداری چهارپایان و بخش جلویی با اتاق‌های ۹ مترمربعی برای استراحت کاروانیان استفاده می‌شده است.

کاروانسرای چمشک: تنها کاروانسرای سه حیاطی ایران و ثبت جهانی یونسکو

کاروانسرای چمشک، مربوط به دوره صفویه (شاه عباس اول) و به شماره ۲۱۱۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این کاروانسرا با معماری خاص و منحصر به فرد خود، تنها کاروانسرای دارای سه حیاط مجزا در ایران است. این اثر تاریخی در تاریخ ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در چهل و هفتمین نشست کمیته میراث جهانی در ریاض عربستان، به عنوان بیست و هفتمین اثر تاریخی ایران در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسید.

کاروانسرای چمشک با طول ۴۷.۵ متر و عرض ۴۳ متر، دارای ۱۹ اتاق، ۲ اصطبل و سه صحن با ارتفاع سه متر است. ورودی آن با عرض ۲.۳ متر در ضلع جنوبی قرار دارد و با طاق هلالی آجری و گچ مسقف شده است. مصالح اصلی ساخت این بنا سنگ و گچ در دیوارها و آجر در سقف و طاق‌ها است.

این کاروانسرا در مسیر آزادراه خرم‌آباد-پل زال و در مجاورت رودخانه چمشک قرار دارد و از ظرفیت‌های منحصر به فرد ژئوتوریسم برخوردار است. غار دستکند کوگان و مناطق گردشگری چم در آسیاب و کدیر نیز در نزدیکی آن واقع شده‌اند.

تلاش برای ثبت جهانی سایر کاروانسراهای لرستان

در حال حاضر، از مجموع ۱۱ کاروانسرای استان لرستان، ۹ کاروانسرا دیگر در حوزه فرهنگی لرستان در حال مطالعه و ارزیابی برای ثبت جهانی توسط یونسکو هستند. کاروانسراهای شهنشاه، میرزاسیدرضا، چمشک، قلعه نصیر و میشوند از جمله این موارد هستند. با این حال، برخی از این کاروانسراها نظیر میشوند و قلعه نصیر، به دلیل ساخت و سازهای اطراف و داخل، با مشکلاتی مواجه هستند که تلاش برای مرمت و تغییر کاربری آنها در حال انجام است تا از تخریب این آثار ارزشمند جلوگیری شود.

مدیرکل میراث فرهنگی لرستان تأکید کرد که کاروانسراهای تاریخی لرستان ظرفیتی بی‌نظیر برای توسعه گردشگری استان هستند و تلاش می‌شود تا این ۱۱ کاروانسرا به صورت زنجیره‌ای در فهرست جهانی به ثبت برسند، با اولویت کاروانسراهای چمشک و گوشه شهنشاه.