سیلاب کم‌سابقه در ساوه: ۵۰۰ میلیارد ریال خسارت و نقش ساخت‌وسازهای غیرمجاز

ماهیت دو مرحله‌ای سیلاب و شکست سیل‌بند

سیلاب اخیر ماهیتی دو مرحله‌ای داشت. در مرحله نخست، که حدود ۴۵ ساعت به طول انجامید، با شناسایی کانون‌های آب‌گرفتگی و انسداد مسیرها، اقدامات لازم برای هدایت آب‌های سطحی و تخلیه معابر انجام شد و بخش عمده‌ای از وضعیت تحت کنترل درآمد. با این حال، شکست ناگهانی سیل‌بند در بالادست شهر، به ویژه در محدوده شهر صنعتی و در امتداد محور اتوبان تهران-ساوه، موجب ورود حجم گسترده‌ای از روان‌آب‌ها به بافت شهری شد و شرایطی متفاوت و به مراتب پیچیده‌تر از مرحله اول را رقم زد.

در پی این رخداد، مسیر طبیعی هدایت آب مختل شده و جریان سیلاب به سمت مناطق مرکزی و میادین شهری از جمله میدان علامه عسکری تغییر جهت داد که این موضوع به آب‌گرفتگی شدید در برخی محلات و اختلال در تردد شهری منجر شد.

عملیات امداد و نجات و پاکسازی

در طول این بحران، سازمان آتش‌نشانی بیش از ۱۵۰ مأموریت عملیاتی برای تخلیه آب از منازل، خودروها و معابر انجام داد. نیروهای امدادی موفق شدند ۲۶ نفر از شهروندان گرفتار در سیلاب را نجات دهند که شامل سالمندان، زنان و حتی یک زن باردار در شرایط پرخطر بودند.

هم‌زمان با عملیات امدادی، نیروهای خدمات شهری، پسماند و فضای سبز نیز با استفاده از تجهیزات سنگین، عملیات پاکسازی گل‌ولای، لایروبی مسیرها و بازگشایی معابر را در دستور کار قرار دادند. با این وجود، در برخی نقاط مانند زیرگذر امام رضا(ع)، به دلیل انباشت شدید گل‌ولای و فرسودگی پمپ‌ها در اثر کار مداوم، روند تخلیه آب با دشواری‌هایی همراه بود.

ابعاد خسارات و فشار بر مدیریت شهری

بر اساس ارزیابی‌های اولیه، حدود ۵۰۰ میلیارد ریال خسارت به بخش‌های مختلف شهری وارد شده است. این خسارات طیف گسترده‌ای از زیرساخت‌ها را در بر می‌گیرد:

• تخریب آسفالت معابر و آسیب به لایه‌های زیرسازی
• شکستن سیل‌بندها و تخریب جداول
• آسیب به پل‌ها، به ویژه زیرگذر امام رضا(ع)
• از کار افتادن پمپ‌ها
• صدمات جدی به فضای سبز شهری

علاوه بر خسارات مستقیم، هزینه‌های ناشی از مدیریت بحران نیز رقم قابل توجهی را شامل می‌شود؛ از جمله به‌کارگیری گسترده نیروی انسانی، استفاده مداوم از ماشین‌آلات سنگین، تأمین سوخت، تجهیزات و خدمات پشتیبانی. در حال حاضر چندین تیم تخصصی در حال مستندسازی و برآورد دقیق خسارات هستند و در صورت نیاز، از کارشناسان رسمی دادگستری برای تعیین رقم نهایی استفاده خواهد شد تا امکان پیگیری تأمین اعتبارات جبرانی از منابع ملی فراهم شود.

ریشه‌های تشدید بحران: ساخت‌وساز غیرمجاز و ضعف زیرساخت‌ها

یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در تشدید سیلاب، ساخت‌وسازهای غیرمجاز در مسیرهای طبیعی جریان آب است. در مناطقی از جمله حاشیه‌های غربی و شمالی شهر، به ویژه در محدوده‌هایی مانند ایثار و پیک‌نیک گاز، احداث بنا در حریم مسیل‌ها و اراضی ملی موجب مسدود شدن مسیر طبیعی آب شده و در زمان بارش‌های شدید، آب به سمت مناطق مسکونی بازمی‌گردد.

تغییر کاربری اراضی و بی‌توجهی به ضوابط شهرسازی در سال‌های گذشته، باعث شده تا شبکه هدایت آب‌های سطحی کارایی لازم را نداشته باشد و در مواجهه با بارش‌های شدید، ظرفیت آن به سرعت تکمیل شود. همچنین، ضعف برخی زیرساخت‌های قدیمی مانند زیرگذر امام رضا(ع) که طراحی آن مبتنی بر سیستم پمپاژ است و در مواجهه با حجم بالای سیلاب کارایی خود را از دست می‌دهد، به یکی از گره‌های اصلی بحران تبدیل شده است.

اقدامات پیشگیرانه و پروژه‌های کلان

برای کاهش خطرپذیری شهر در برابر سیلاب، مجموعه‌ای از اقدامات کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت تعریف شده است. در گام نخست، نقاط حادثه‌خیز متعددی در سطح شهر شناسایی شده‌اند که با اجرای پروژه‌های اصلاحی با هزینه‌های کم تا متوسط، از جمله اصلاح شیب‌بندی، لایروبی، ایجاد کانال‌های هدایت آب و بهسازی زیرساخت‌ها، قابل مدیریت هستند.

در سطح کلان، دو پروژه اساسی در دستور کار قرار دارد:

1. بازسازی و تقویت سیل‌بند بالادست ساوه: این سیل‌بند که از محدوده جاده یولاق تا اتوبان تهران-ساوه امتداد دارد، نقش کلیدی در کنترل سیلاب ایفا می‌کند. بررسی‌های میدانی نشان داده است که این سیل‌بند در برخی نقاط دچار ضعف ساختاری بوده و حتی در بخش‌هایی تخریب شده است. اجرای این پروژه نیازمند تأمین اعتبارات قابل توجه در سطح ملی و استانی است.
2. اصلاح اساسی زیرگذر امام رضا(ع): در طرح پیشنهادی، سیستم پمپاژ فعلی حذف و انتقال آب به صورت ثقلی از طریق لوله‌گذاری مستقیم تا رودخانه مرکزی شهر انجام خواهد شد؛ اقدامی که می‌تواند به طور پایدار مشکل آب‌گرفتگی این محدوده را برطرف کند.

هم‌افزایی دستگاه‌ها و ضرورت مشارکت عمومی

همکاری نهادهایی همچون فرمانداری، راهداری، پلیس راهور، شرکت آب و فاضلاب، اداره گاز و سایر دستگاه‌ها نقش مهمی در کنترل شرایط داشته و این هم‌افزایی باید در مراحل پیشگیری نیز تداوم یابد. همچنین، مشارکت شهروندان در پاکسازی معابر و رعایت توصیه‌های ایمنی، تأثیر قابل توجهی در کاهش تبعات سیلاب داشته است.

تجربه سیلاب اخیر نشان داد که مدیریت بحران بدون توجه به اصول پیشگیری و توسعه زیرساخت‌های مناسب، نمی‌تواند پاسخگوی شرایط پیچیده اقلیمی باشد و حرکت به سمت برنامه‌ریزی علمی و بلندمدت، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای آینده شهر ساوه است. جلوگیری از ساخت‌وسازهای غیرمجاز، به ویژه در حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها، یکی از مهم‌ترین پیش‌نیازهای کاهش خسارات ناشی از سیلاب است و لازم است شهروندان پیش از هرگونه اقدام عمرانی، نسبت به اخذ مجوزهای قانونی اقدام کنند.