لزوم توسعه انرژی‌های جایگزین برای افزایش تاب‌آوری ایران در برابر بحران‌ها

وابستگی بالا به سوخت‌های فسیلی

در ابتدای سال ۱۴۰۵، ترکیب منابع انرژی ایران نشان‌دهنده اتکای قابل توجه به سوخت‌های فسیلی، به‌ویژه نفت و گاز، در تأمین نیازهای انرژی کشور است. طبق تحلیل‌ها، نفت با سهم ۵۰ تا ۶۰ درصد، بزرگترین منبع تأمین انرژی به‌ویژه برای بخش‌های برق و حمل‌ونقل محسوب می‌شود. پس از نفت، گاز طبیعی با ۲۵ تا ۳۰ درصد سهم، عمدتاً در تولید برق و مصارف صنعتی به کار گرفته می‌شود. این دو منبع فسیلی در مجموع بیش از ۸۰ درصد از سبد انرژی ایران را تشکیل می‌دهند.

سهم منابع تجدیدپذیر و هسته‌ای

منابع تجدیدپذیر شامل انرژی‌های خورشیدی، بادی و برق آبی (هیدروالکتریک) در مجموع ۸ تا ۱۲ درصد از نیاز انرژی کشور را پوشش می‌دهند. سهم انرژی خورشیدی و بادی در مناطق مرکزی، جنوبی و غربی ایران قابل توجه است. انرژی هسته‌ای با سهم حدود ۳ درصد، عمدتاً از طریق نیروگاه اتمی بوشهر، نقش کوچکی در تأمین انرژی ایران ایفا می‌کند. همچنین، استفاده از زیست‌توده (بیومس) و تبدیل پسماند به انرژی با سهم ۲ تا ۴ درصدی، به‌ویژه در مناطق شهری و صنعتی، روندی رو به رشد را تجربه می‌کند. این روند نشان‌دهنده تلاش برای تنوع‌بخشی به منابع انرژی و بهره‌برداری از پتانسیل‌های داخلی است.

استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی خاطرنشان کرد که زغال سنگ و سایر سوخت‌های فسیلی به دلیل آسیب‌های محیط زیستی در حال حذف تدریجی هستند. با این حال، نفت و گاز همچنان حدود ۸۵ درصد از تأمین انرژی ایران را بر عهده دارند. بهره‌برداری از انرژی‌های تجدیدپذیر خورشیدی و بادی در حال حاضر در مناطقی مانند یزد، کرمان، هرمزگان و بوشهر در حال اجرا و توسعه است که می‌توانند تولید برق کوتاه‌مدت را در مناطق با تابش خورشید بالا فراهم کنند.

پتانسیل‌های انرژی پاک در ایران

توسعه مزارع خورشیدی و بادی

مزارع خورشیدی و بادی به‌ویژه در جنوب و مرکز ایران که شرایط اقلیمی مناسبی دارند و پروژه‌های زمین‌گرمایی در مناطق زاگرس و البرز که پتانسیل انرژی زمین‌گرمایی دارند، مکان‌های اصلی توسعه توانمندی‌های انرژی پاک ایران هستند.

نقش نیروگاه‌های هیدروالکتریک

نیروگاه‌های هیدروالکتریک موجود مانند سفیدرود و کرخه می‌توانند تولید برق پایدار را فراهم کنند؛ از این رو سرمایه‌گذاری در ارتقاء و نگهداری زیرساخت‌های هیدروالکتریک لازم است. البته چالش مهم کشور طی ۶ سال اخیر، مسئله خشکسالی بوده که بهره‌برداری بیشتر از برق هیدروالکتریک را مورد پرسش قرار می‌دهد.

بهره‌گیری از زیست‌توده برای تولید انرژی

پتانسیل «زیست‌توده» و تبدیل پسماند به انرژی، به‌ویژه با استفاده از پسماند کشاورزی و صنعتی، برای تولید انرژی در مناطق روستایی و صنعتی مطرح است. پسماند همچنان نقش محدودی در تأمین انرژی دارد، اما بهره‌گیری از پسماند شهری و صنعتی و ترویج استفاده از انرژی زیستی از بقایای کشاورزی به سرعت در حال توسعه است.

دکتر زارع همچنین به راهکارهای فوری صرفه‌جویی در انرژی در بخش‌های عمومی و خصوصی برای کاهش تقاضا اشاره کرد. ترویج فناوری‌ها و شیوه‌های بهینه مصرف انرژی و سرمایه‌گذاری در سامانه‌های شبکه‌های هوشمند می‌توانند به ایران کمک کنند تا وابستگی خود به نفت و گاز را کاهش و امنیت انرژی را افزایش دهد.

مناطق پر پتانسیل برای انرژی‌های تجدیدپذیر

ایران چندین منطقه با پتانسیل بالا برای انرژی‌های تجدیدپذیر و «زیست‌توده» (بایومس) دارد:

• انرژی خورشیدی: استان‌های خراسان شمالی، رضوی و جنوبی، سمنان، یزد، اصفهان، قم، کرمان، سیستان و بلوچستان و بخش‌هایی از استان تهران با تابش خورشیدی بالا، موقعیت ایده‌آلی برای مزارع خورشیدی در مقیاس بزرگ دارند. هرمزگان، بوشهر و فارس نیز مناطق بالقوه برای توسعه سریع بهره‌برداری از انرژی خورشیدی هستند.
• انرژی بادی: استان‌های گلستان، مازندران و گیلان در شمال و سیستان و بلوچستان، بوشهر و هرمزگان با جریان‌های باد قوی و استان‌های کردستان، کرمانشاه و آذربایجان غربی و شرقی با مناطق کوهستانی و مرتفع، پتانسیل‌های مهمی برای توسعه انرژی بادی دارند.
• انرژی زمین‌گرمایی: نواحی آتشفشانی ایران مانند دماوند و رشته کوه‌های البرز (مازندران و تهران) و پهنه سبلان دارای فعالیت‌های آتشفشانی و نقاط داغ زمین‌گرمایی هستند. نیروگاه زمین‌گرمایی مشکین‌شهر در آتشفشان سبلان با ظرفیت تولید ۲۰ مگاوات برق احداث شده است. منطقه تفتان نیز با پتانسیل بالا در حال بررسی است. همچنین، پهنه‌هایی نظیر بیابان لوت و دشت مرکزی نیز پتانسیل زمین‌گرمایی دارند.
• زیست‌توده (بایومس):
  • مناطق روستایی: تولیدات کشاورزی با پسماند گندم، جو، پنبه در مازندران، گلستان، گیلان، فارس و هرمزگان و مناطق کشاورزی و دامپروری.
  • پسماند صنعتی و شهری: شهرهای بزرگ مانند تهران، تبریز، مشهد، شیراز، اصفهان و مناطق صنعتی اراک، قزوین، بوشهر، کرمانشاه، قم.
  • مناطق جنگلی: ضایعات چوب در استان‌های گیلان و مازندران و مناطق جنگلی خراسان و خوزستان.

خورشیدی و زیست‌توده، مؤثرترین جایگزین‌ها

برای جمعیت حدود ۹۰ میلیون نفری ایران، مؤثرترین منابع انرژی جایگزین برای تأمین نیازها که قابل توسعه، قابل اعتماد و سریع قابل اجرا هستند، انرشی خورشیدی و «زیست‌توده» (بایومس) محسوب می‌شوند. استفاده از بایومس علاوه بر تأمین انرژی، به کاهش محل‌های دفن زباله و افزایش ارزش‌های محیط زیستی نیز کمک می‌کند.

توسعه نیروگاه‌های کوچک زمین‌گرمایی (۱-۵ مگاوات) برای تأمین برق محلی مناطق روستایی یا نیمه‌شهری می‌تواند صنایع، مدارس و خانه‌ها را تغذیه کند. استفاده از زمین‌گرمایی برای گرمایش و سرمایش ساختمان‌ها در مناطق سرد (مانند مازندران، قزوین و تبریز) و سرمایش در مناطق گرم و خشک (از طریق پمپ‌های حرارتی) نیز می‌تواند نیاز به برق از سوخت‌های فسیلی را کاهش دهد و برای برق‌رسانی به مناطق دورافتاده و محروم کارایی بالایی دارد.