تهدید امنیت انرژی کشورهای خلیج فارس؛ کمبود برق در بحبوحه جنگ

جنگ کنونی، تنگه هرمز را به کانون توجه جهانی تبدیل کرده است. این منطقه استراتژیک که حدود ۲۰ درصد از عرضه نفت جهان را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، اکنون با خطر پیامدهای اقتصادی گسترده‌ای مواجه است. در حالی که بیشتر تمرکز بر کاهش صادرات سوخت معطوف شده، بحرانی پنهان‌تر در حوزه امنیت انرژی کشورهای خلیج فارس در حال شکل‌گیری است. آسیب به زیرساخت‌ها و احتمال کمبود برق، همه چیز را از فرآیند نمک‌زدایی آب تا سیستم‌های خنک‌کننده حیاتی برای تابستان‌های گرم منطقه، تهدید می‌کند.

این درگیری که از ۲۸ فوریه آغاز شده، زیرساخت‌های برقی منطقه را در معرض خطر جدی قرار داده است. به عنوان مثال، در ۲۳ مارس، کویت پس از آنکه بقایای یک موشک خطوط انتقال برق را قطع کرد، دچار قطعی جزئی برق شد. یک روز قبل از آن، ایران هشدار داده بود که در صورت عملی شدن تهدید حمله به شبکه برق ایران، زیرساخت‌های انرژی و آب کشورهای خلیج فارس را هدف قرار خواهد داد؛ هشداری که نگرانی‌ها را از اختلالات گسترده‌تر افزایش داده است. حتی بدون آسیب فیزیکی بیشتر، طولانی شدن جنگ می‌تواند به طرق دیگری نیز بر تأمین انرژی محلی تأثیر بگذارد.

با وجود ثروت عظیم هیدروکربنی در خاورمیانه، کشورهای این منطقه در سال‌های اخیر و در ماه‌های اوج مصرف، بیشتر در معرض کمبود سوخت قرار گرفته‌اند. دمای بالای هوا در تابستان، شبکه‌های برق از کویت تا قاهره را تحت فشار شدیدی قرار می‌دهد. عراق مدت‌هاست با کمبود مزمن برق دست‌وپنجه نرم می‌کند و تابستان گذشته با خاموشی سراسری روبه‌رو شد. ایران نیز پیش از آغاز جنگ، با بحران انرژی مواجه بود.

از نظر تئوریک، این منطقه غنی از انرژی باید در برابر کمبود برق مصون باشد، به‌ویژه اکنون که مقادیر زیادی محموله LNG به دلیل جنگ در منطقه گیر افتاده‌اند. بحرین، عراق و کویت همگی واردکننده LNG شده‌اند تا کمبود گاز داخلی برای تولید برق را جبران کنند.

جیم کرین، پژوهشگر انرژی خاورمیانه در مؤسسه بیکر دانشگاه رایس، می‌گوید: «کشتی‌های LNG در خلیج فارس گیر کرده‌اند و جایی برای تخلیه ندارند. این محموله‌ها می‌توانند برای مدتی کوتاه به کشورهای واردکننده کمک کنند، البته به شرطی که ظرفیت ذخیره‌سازی داشته باشند.» او هشدار می‌دهد که این فرصت کوتاه‌مدت است: «به مرور زمان، LNG روی کشتی‌ها تبخیر می‌شود. بنابراین کشتی‌ها را نمی‌توان برای مدت طولانی به‌عنوان مخزن ذخیره استفاده کرد. هرچه تنگه بیشتر بسته بماند، تخلیه LNG به مخازن ساحلی ضروری‌تر می‌شود.»

در همین حال، تولیدکنندگان بزرگ خلیج فارس به دلیل انباشت ذخایر و حملات به تأسیساتشان، تولید نفت و گاز را کاهش داده‌اند؛ اتفاقی که تأمین انرژی داخلی را نیز تهدید می‌کند.

یکی از آسیب‌پذیری‌های کلیدی منطقه، اتکای شدید آن‌ها به «گاز همراه» است؛ گازی که همراه نفت در چاه‌ها تولید می‌شود. بنابراین هر زمان تولید نفت کاهش می‌یابد، تولید گاز نیز افت می‌کند و سوخت کمتری برای تولید برق باقی می‌ماند.

کرین توضیح می‌دهد: «مشکل فقط کمبود LNG نیست، بلکه کمبود گاز همراه هم هست. با توقف تولید نفت، تولید گاز نیز متوقف می‌شود. برای عراق این مشکل همین حالا حاد شده و کویت و سایر کشورهای خلیج فارس هم در مسیر مشابهی‌اند.»

جنگ حدود یک ماه است که ادامه دارد و صادرات و تولید همچنان در بلاتکلیفی هستند. این موضوع بر خطرهای موجود افزوده است.

کرین هشدار می‌دهد: «با نزدیک شدن تابستان، هرگونه کمبود گاز فاجعه‌بار است. در موج گرما، نداشتن گاز مسئله مرگ و زندگی است.»

در هیچ کشور حوزه خلیج فارس خطرات بحران نفت و گاز به اندازه عراق جدی نیست؛ کشوری که سیستم انرژی‌اش از پیش نیز به شدت فرسوده و وابسته به ایران است. تا سال ۲۰۲۴، عراق برای تأمین حدود یک‌سوم برق خود به گاز ایران متکی بود و واردات گاز عراق از ایران در آن سال به ۹.۵ میلیارد متر مکعب رسید.

جریان گاز ایران که سال‌ها نامطمئن بوده، در جریان این جنگ دچار اختلال شده است. حملات اوایل مارس به میدان گازی پارس جنوبی، جریان گاز را به طور کامل قطع کرد. هرچند پس از آن مقدار محدودی جریان از سر گرفته شده، اما هنوز به سطح عادی نرسیده است.

در همین حال، تولید گاز داخلی عراق به تولید نفت آن وابسته است؛ حلقه‌ای که اکنون به ضرر بغداد عمل می‌کند.

کرین می‌گوید: «عراق در موقعیت دشواری است. هم دسترسی به گاز ایران را از دست داده و هم گاز داخلی خود را. قطعی‌های برق گسترده شده و رو به بدتر شدن است.»

مشکل با محدودیت‌های صادراتی تشدید می‌شود؛ عراق گزینه‌های چندانی برای دور زدن تنگه هرمز از طریق خط لوله یا حمل‌ونقل زمینی ندارد. بنابراین عراق باید به تولید نفت ادامه دهد تا بتواند گاز لازم برای نیروگاه‌ها را نیز تولید کند. اما اگر نتواند نفت صادر کند، جایی برای ذخیره آن ندارد و مخازن پر شده‌اند.

به گفته کرین: «پس گاز برای تولید برق هم همراه با نفت قطع می‌شود. وضعیت واقعاً سختی برای عراق است.»

با جمعیتی حدود ۴۶ میلیون نفر و سابقه اعتراضات ناشی از کمبود برق، تداوم قطعی‌ها می‌تواند موجب ناآرامی اجتماعی شود.

در سایر کشورهای خلیج فارس، وضعیت کمتر وخیم بوده، اما همچنان شکننده است. کویت با وجود داشتن ذخایر بزرگ گاز، تا سال گذشته بزرگ‌ترین واردکننده LNG در خاورمیانه بود، تا وقتی که مصر از آن پیشی گرفت. مصرف گاز طبیعی کویت بین سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۲، ۵۲ درصد افزایش یافت؛ زیرا این کشور کوشید نیروگاه‌های نفت‌سوز را با نیروگاه‌های گازسوز جایگزین کند تا نفت بیشتری صادر کند.

سال گذشته، بحرین نیز برای نخستین بار به واردات LNG روی آورد تا نیاز فصلی خود را جبران کند و حتی وارد مذاکراتی با روسیه برای یک قرارداد سه‌ساله LNG شد.

خارج از خلیج فارس، جنگ تهدیدهای بزرگی برای امنیت انرژی مصر ایجاد کرده است. پرجمعیت‌ترین کشور عرب، اکنون با کاهش عرضه گاز و افزایش قیمت‌ها روبه‌روست. مصر به واردات گاز از اسرائیل متکی است؛ وارداتی که به دلیل توقف تولید در میدان‌های دریایی شرق مدیترانه، مختل شده است. بنابراین قاهره ناچار به یافتن منابع جایگزین است.

در همین حال، شکاف‌های عرضه و کمبود برق هنوز مشکل عربستان سعودی و امارات نشده است؛ به ویژه امارات که طی سال‌های اخیر ظرفیت انرژی تجدیدپذیر خود را به شدت افزایش داده است. با این حال، جنگ می‌تواند تأسیسات برق و نمک‌زدایی این دو کشور را نیز در معرض تهدید قرار دهد.

بسیاری از مسائل اکنون به طول جنگ و احتمال تشدید حملات به زیرساخت انرژی بستگی دارد. در کوتاه‌مدت، کشورهای خلیج فارس احتمالاً با ترکیبی از ذخایر سوخت، واردات اضطراری و پشتیبانی شبکه‌های منطقه‌ای اوضاع را کنترل خواهند کرد.

اما اختلال طولانی‌مدت می‌تواند تناقض عمیق‌تری را آشکار کند: حتی انرژی‌خیزترین منطقه جهان نیز زمانی که زنجیره‌های تأمین مختل و زیرساخت‌ها تهدید می‌شوند، در برابر ناامنی انرژی آسیب‌پذیر است. همچنین این احتمال را مطرح می‌کند که در جنگ، برق، کولر و آب شیرین‌کن نیز می‌توانند به اهداف حمله تبدیل شوند.

فعلاً بازارهای جهانی بیشتر بر قیمت‌ها و جریان صادرات تمرکز دارند، اما خطر فوری‌تر در خود منطقه خلیج فارس شاید نه در چیزی که صادرکنندگان قادر به ارسالش نیستند، بلکه در چیزی باشد که قادر به تأمین انرژی برای آن نیستند.