ساماریوم: عنصری حیاتی که چین عرضه جهانی آن را کنترل می‌کند

ساماریوم: عنصری حیاتی در تسلیحات پیشرفته

ساماریوم یک عنصر خاکی کمیاب است که عمدتاً برای تولید آهنرباهای ساماریوم–کبالت به کار می‌رود. این آهنرباهای تخصصی، توانایی تحمل دماهای بسیار بالا را بدون از دست دادن قدرت مغناطیسی خود دارند و برای بسیاری از سامانه‌های پیشرفته نظامی از جمله جنگنده‌ها، سامانه‌های هدایت موشکی، تجهیزات راداری و بمب‌های هوشمند ضروری هستند.

• جنگنده رادارگریز F-35 آمریکا حدود ۵۰ پوند آهنربای ساماریوم دارد.
• این ماده در موشک‌های تام‌هاوک و انواع سامانه‌های بدون‌سرنشین نیز به کار می‌رود.

عناصر خاکی کمیاب، اجزای کلیدی بسیاری از سامانه‌های تسلیحاتی مدرن، از زیردریایی‌ها گرفته تا مهمات هدایت‌شونده دقیق، محسوب می‌شوند.

محدودیت‌های صادراتی چین و نگرانی‌های جهانی

اخیراً، چین محدودیت‌های جدیدی بر صادرات هفت عنصر خاکی کمیاب، از جمله ساماریوم، اعمال کرده است. بر اساس این سیاست جدید، شرکت‌ها برای صادرات این مواد باید مجوزهای ویژه دولتی دریافت کنند.

وزارت بازرگانی چین اعلام کرده است که این سیاست برای حفاظت از امنیت ملی و کنترل مسئولانه مواد با کاربرد دوگانه (غیرنظامی و نظامی) اتخاذ شده است.

این تصمیم بلافاصله نگرانی‌هایی را در واشنگتن و اروپا برانگیخت، زیرا چین بخش عمده زنجیره تأمین جهانی را در اختیار دارد. در حال حاضر، چین حدود ۶۰ درصد از مواد معدنی خاکی کمیاب جهان را استخراج و تقریباً ۹۰ درصد آهنرباهای خاکی کمیاب را فرآوری می‌کند که این موضوع نفوذ گسترده‌ای در بازار جهانی به این کشور می‌دهد.

اگرچه مجوزهای صادراتی برای آهنرباهای مورد استفاده در بخش‌های غیرنظامی مانند خودروسازی صادر شده، اما هیچ نشانه روشنی مبنی بر صدور مجوز صادرات ساماریوم که عمدتاً کاربرد نظامی دارد، دیده نشده است.

ضعف حیاتی در زنجیره تأمین غرب

این محدودیت‌ها در شرایطی اعمال شده‌اند که نیروهای نظامی غرب در موقعیت حساسی قرار دارند. ایالات متحده و متحدانش پس از ارسال گسترده تسلیحات به اوکراین و کمک به اسرائیل، در تلاش برای بازسازی ذخایر تسلیحاتی خود هستند. این وضعیت اکنون با جنگ در ایران پیچیده‌تر شده است.

بدون دسترسی پایدار به آهنرباهای ساماریوم، تولید برخی سلاح‌های پیشرفته ممکن است کند شود. پیمانکاران دفاعی بزرگی مانند لاکهید مارتین، سازنده F-35، به شدت به این ماده وابسته هستند.

کارشناسان معتقدند که این مشکل طی چند دهه شکل گرفته است. در حالی که ایالات متحده در دهه ۱۹۶۰ پیشگام فناوری آهنرباهای ساماریوم بود، این صنعت در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ به تدریج به چین منتقل شد. هزینه‌های پایین‌تر، یارانه‌های دولتی و مقررات زیست‌محیطی آسان‌تر به تولیدکنندگان چینی کمک کرد تا بازار را در دست بگیرند و بسیاری از شرکت‌های غربی را از میدان خارج کنند. امروز، ایالات متحده هیچ تولید داخلی گسترده‌ای از ساماریوم ندارد و صنعت دفاعی این کشور کاملاً وابسته به واردات است.

کمک موقتی از فرانسه و تلاش‌های بلندمدت

برای ادامه تولید، برخی سازندگان غربی به یک منبع غیرمعمول روی آورده‌اند: یک ذخیره قدیمی ساماریوم که در یک کارخانه شیمیایی متروکه در فرانسه باقی مانده است. شرکت بلژیکی سولوی زمانی در این کارخانه مواد خاکی کمیاب را فرآوری می‌کرد، اما به دلیل صرفه اقتصادی پایین نسبت به تولید چین، این کار متوقف شد.

این تأسیسات هنوز حدود ۲۰۰ تن مواد مرتبط با ساماریوم در خود داشت که تقریباً برای یک سال نیاز صنعت دفاعی آمریکا کافی است. این مواد هم‌اکنون در اروپا پالایش و به آهنربا تبدیل می‌شوند تا در سامانه‌های دفاعی آمریکا مورد استفاده قرار بگیرند. با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که این ذخیره تنها یک راه‌حل موقتی است و پاسخی بلندمدت محسوب نمی‌شود.

واشنگتن سرمایه‌گذاری صدها میلیون دلاری را برای ایجاد یک زنجیره تأمین داخلی «از معدن تا آهنربا» آغاز کرده است. پروژه‌هایی در کالیفرنیا و تگزاس در حال توسعه زیرساخت‌های استخراج، فرآوری و تولید آهنربا هستند. با این حال، تحلیلگران می‌گویند که این پروژه‌ها سال‌ها زمان می‌برد تا به ظرفیت کامل برسند و سلطه چین بر فرآوری مواد خاکی کمیاب همچنان چالشی دشوار باقی خواهد ماند.

این وضعیت نشان می‌دهد که چگونه یک ماده معدنی کمتر شناخته‌شده می‌تواند بر زنجیره‌های تأمین سلاح‌های جهانی تأثیر بگذارد. با ادامه تنش‌های میان آمریکا و چین، دسترسی به موادی مانند ساماریوم ممکن است به اندازه خود سلاح‌هایی که به آن وابسته‌اند، اهمیتی استراتژیک پیدا کند.